واردات دام زنده از آسیای میانه و اروپا به ایران

واردات دام زنده از آسیای میانه و اروپا به ایران | کشورهای مجاز و الزامات ۱۴۰۴

ارسال شده توسط تحریریه تجارت‌نامه ۲۱ آبان ۱۴۰۴

مقدمه

واردات دام زنده به ایران، عملیاتی صرفاً تجاری نیست، بلکه یک سیاست استراتژیک در زمینه امنیت غذایی و تنظیم بازار داخلی محصولات پروتئینی محسوب می‌شود. در حال حاضر، نیاز سالانه کشور به گوشت قرمز تقریباً بین ۱ تا ۱.۱ میلیون تن تخمین زده می‌شود، در حالی که تولید داخلی با احتساب لاشه با استخوان، حدود ۹۲۰ هزار تن است.1

این کسری تولید، دولت را وادار می‌سازد تا برای جبران نیاز بازار، به واردات روی آورد. با این حال، این تجارت با حساسیت بالایی از نظر بهداشتی و بیولوژیک همراه است، زیرا ورود دام از مبادی خارجی، خطر شیوع بیماری‌های واگیردار مانند تب برفکی را به دنبال دارد که می‌تواند خسارات هنگفتی به جمعیت دامی کشور وارد کند.2 موفقیت در این حوزه نیازمند شناسایی دقیق کشورهای مجاز (طرف قرارداد)، درک کامل پروتکل‌های بهداشتی سازمان دامپزشکی کشور و تفکیک هدف واردات (کشتاری یا اصلاح نژاد) است. این گزارش تحلیلی، مسیرهای واردات دام زنده از آسیای میانه و اروپا به ایران را با تمرکز بر الزامات قانونی و ملاحظات بازرگانی، بررسی می‌کند.

چهارچوب قانونی و نهادی واردات دام زنده در ایران: سنگ بنای تجارت خارجی دام

فرآیند واردات دام زنده یک چارچوب قانونی سخت‌گیرانه دارد که تحت نظارت نهادهای حاکمیتی، به‌ویژه سازمان دامپزشکی کشور، تعریف می‌شود. هدف این نظارت، تضمین سلامت دام‌های وارداتی و جلوگیری از ورود هرگونه عامل بیماری‌زا به کشور است.

الزامات حاکمیتی: مجوزهای سازمان دامپزشکی و وزارت جهاد

واردات دام زنده از آسیای میانه و اروپا به ایران

طبق قوانین داخلی، ورود هر نوع دام زنده و فرآورده‌های خام دامی به کشور، بدون اخذ مجوز بهداشتی از سازمان دامپزشکی به کلی ممنوع است.3 این مجوز، ستون اصلی آغاز هرگونه عملیات بازرگانی در این حوزه است و رعایت ضوابط بهداشتی آن، بلامانع بودن واردات دام زنده را تضمین می‌کند.4

علاوه بر الزامات داخلی، دام‌های وارداتی باید دارای گواهی بهداشتی معتبر از کشور مبدأ باشند.3 در یک تحول مهم در سیاست‌های نظارتی، سازمان دامپزشکی روش کنترل سلامت دام‌های وارداتی را تغییر داده است. در حال حاضر، با کشورهایی مانند ترکیه، اتحادیه اروپا، نیوزیلند و استرالیا پروتکل‌های بهداشتی دوجانبه وجود دارد که به موجب آن، به‌جای اعزام ناظر و دامپزشک ایرانی به صورت دائم به کشور مبدأ، بر حسن اجرای پروتکل‌های مورد توافق توسط دامپزشکان کشور صادرکننده نظارت می‌شود.5

این رویکرد، که به دیپلماسی دامپزشکی شهرت دارد، تلاش می‌کند تا هزینه‌های سربار واردات را کاهش دهد (شامل هزینه‌های حق مأموریت و تعطیلات ناظران شرعی که پیش‌تر به هزینه گوشت وارداتی اضافه می‌شد).5 در نتیجه، انتخاب شریک تجاری برای واردات دام کشتاری یا گوشت، علاوه بر ملاحظات قیمت، به سوابق قوی بهداشتی و قابلیت اعتماد به سیستم نظارتی آن کشور وابسته است.

از منظر عملیات گمرکی، فعالان اقتصادی باید آگاه باشند که دام‌های زنده از نوع گوسفند و بز تحت کد تعرفه (HS Code) ۰۱۰۴ دسته‌بندی می‌شوند.6 این کدگذاری، اولین گام برای تعیین حقوق و عوارض گمرکی و برنامه‌ریزی مالیاتی واردکننده است.

قرنطینه دام زنده: سدی دفاعی در برابر بیماری‌ها

بخش حیاتی فرآیند واردات دام زنده، مرحله قرنطینه است. پس از تأیید مدارک توسط سازمان دامپزشکی و پرداخت عوارض گمرکی، دام‌ها پلاک‌کوبی شده و شماره پلاک هر رأس در سامانه مخصوص قرنطینه ثبت می‌گردد.7 سپس، دام‌ها به مدت ۱۵ روز در شرایط بهداشتی کنترل‌شده قرنطینه می‌شوند.7

این دوره قرنطینه، یک الزام بیولوژیکی و دفاعی است؛ چرا که دامپزشکی تلاش می‌کند تا اطمینان حاصل کند که دام‌ها در دوره کمون بیماری‌های خطرناک مانند تب برفکی یا طاعون نشخوارکنندگان کوچک (PPR) قرار ندارند.9 سابقه تاریخی نشان داده است که ورود دام زنده بدون کنترل دقیق، می‌تواند منجر به خسارات اقتصادی جبران‌ناپذیری شود (مانند خسارت ۲ همتی تب برفکی در یک دوره خاص).2 در واقع، سازمان دامپزشکی هرگونه رخنه ویروس را ناشی از خطا در سیستم نظارتی یا عدم گزارش بیماری در مبدأ می‌داند.2

با در نظر گرفتن این ریسک‌های بیولوژیکی بالا، مسئولان سازمان دامپزشکی تأکید دارند که در سیاست‌های وارداتی، سلامت جامعه باید در اولویت قرار گیرد.10 از این رو، از نظر بهداشتی و ایمنی، واردات گوشت (به‌ویژه بدون استخوان) نسبت به واردات دام زنده ارجحیت دارد.10 این دیدگاه تخصصی بیانگر آن است که واردات دام زنده کشتاری، اگرچه ابزاری قوی برای تنظیم بازار کوتاه‌مدت است، اما در شرایط عادی باید محدود شود و واردات دام زنده بیشتر به اهداف اصلاح نژادی اختصاص یابد تا ریسک بهداشتی به حداقل برسد.

تفکیک اهداف واردات: دام کشتاری و دام اصلاح نژاد

مبادی مجاز واردات دام زنده به ایران، بر اساس هدف نهایی واردات، یعنی کشتار و تنظیم بازار در کوتاه‌مدت یا اصلاح نژاد و بهبود ژنتیک در بلندمدت، تفاوت‌های چشمگیری دارند.

دام زنده کشتاری: مدیریت کوتاه‌مدت بازار و مبادی منطقه‌ای

واردات دام زنده از آسیای میانه و اروپا به ایران

واردات دام زنده کشتاری عمدتاً با هدف تعدیل قیمت و تنظیم بازار گوشت قرمز انجام می‌شود.12 این دام‌ها پس از ورود، باید به صورت صد در صدی ذبح و توزیع شوند.12

کشورهایی که در دوره‌های اخیر به عنوان تأمین‌کنندگان دام زنده کشتاری (دام سبک و سنگین) شناخته شده‌اند، شامل ترکیبی از کشورهای آسیای میانه و اروپایی هستند:

  • کشورهای اروپایی: رومانی و اسپانیا.12
  • کشورهای آسیای میانه: قزاقستان و قرقیزستان.12
  • سایر مبادی: ترکیه نیز هم به‌عنوان مبدأ و هم مسیر ترانزیت دام سنگین مطرح است.12

رومانی در این میان، یک تأمین‌کننده کلیدی اروپایی محسوب می‌شود. در مقاطعی برای تنظیم بازار، واردات حجم بالایی از دام زنده (مانند ۶۰۰ هزار رأس دام زنده از رومانی) برای توزیع در استان‌های مختلف کشور برنامه‌ریزی شده است.13 این نشان می‌دهد که رومانی یک شریک استراتژیک در تأمین سریع دام سنگین است.

اما این نیاز به واردات دام کشتاری، ارتباط مستقیمی با گسست تولید داخلی دارد. یکی از محرک‌های اصلی نیاز به واردات، پدیده قاچاق دام زنده به کشورهای همسایه است.13 دلالان و سوداگران، دام‌های داخلی را با نرخ‌های بالا خریداری کرده و به خارج از کشور قاچاق می‌کنند، که این امر، کاهش عرضه و افزایش قیمت در داخل را به دنبال دارد.13 بنابراین، واردات دام زنده اغلب یک راهکار واکنشی برای پر کردن خلاء ایجاد شده توسط قاچاق است که نشان‌دهنده یک دور باطل اقتصادی در این بخش است.

دام اصلاح نژاد: واردات ژنوم برتر و مبادی غربی

در مقابل واردات دام کشتاری، واردات دام زنده با هدف اصلاح نژاد، یک استراتژی بلندمدت و سرمایه‌ای محسوب می‌شود که با هدف افزایش بهره‌وری تولید و کاهش وابستگی در آینده انجام می‌پذیرد.16

کشورهای تأمین‌کننده ژنتیک برتر دام‌های مولد، اغلب از نظر ارزیابی خطر و سوابق بهداشتی، نمره بالایی کسب کرده‌اند و این واردات تحت موافقت اولیه مرکز اصلاح نژاد دام وزارت جهاد کشاورزی انجام می‌شود.16 مهم‌ترین مبادی واردات دام اصلاح نژاد شامل کشورهای پیشرفته اروپایی و آمریکای شمالی هستند:

  • آمریکا، کانادا، اتریش و آلمان.16

نژادهای مهم وارداتی برای بهبود ژنتیک کشور، که به‌عنوان کالای سرمایه‌ای تلقی می‌شوند، شامل موارد زیر است:

  1. گاو سیمنتال (Simmental): یک نژاد دو منظوره (تولید شیر و گوشت) که نسبت به نژادهای پرهزینه مانند هولشتاین برتری دارد و قابلیت پرورش در محیط مزارع روستایی را فراهم می‌کند.18
  2. بزهای شیری سانن و مورسیا: سانن برای افزایش تولید شیر و چندقلوزایی و مورسیا ویژه مناطق گرم، برای دورگ‌گیری با نژادهای بومی وارد شده‌اند.18
  3. گوسفند رومانف: به دلیل قابلیت چندقلوزایی بالا و افزایش تولید گوشت در دوره پرورش، برای اصلاح نژادهای کم بازده بومی به کشور وارد می‌شود.18
  4. همچنین جنین گاو از نژادهای ممتاز شیری (جرزی)، دو منظوره (سیمنتال) و گوشتی (شروله، بلونداکیتن و لیموزین) از کشورهای فعال در تولید جنین مانند آمریکا و کانادا وارد می‌شوند.19

واردات دام اصلاح نژاد نشان‌دهنده استراتژی بلندمدت وزارت جهاد کشاورزی برای گسترش ژنوم برتر و افزایش مقاومت دام‌ها در برابر بیماری‌ها و کاهش هزینه‌های تولید فرآورده‌های دامی است.19

بررسی روابط تجاری با آسیای میانه: دروازه دام سبک و نزدیکی لجستیکی

کشورهای آسیای میانه و حوزه اوراسیا به دلیل همسایگی جغرافیایی و مزیت‌های لجستیکی، نقش مهمی در سبد وارداتی دام زنده (به‌ویژه دام سبک) و نهاده‌های دامی ایران ایفا می‌کنند.

قزاقستان و قرقیزستان: تأمین‌کنندگان دام سبک کشتاری

روابط تجاری با آسیای میانه عمدتاً بر تأمین دام سبک کشتاری متمرکز است. دام‌های سبک از کشورهای قزاقستان و قرقیزستان از طریق مرزهای زمینی و هوایی وارد می‌شوند.12 به عنوان مثال، محموله‌های دام زنده از قزاقستان از طریق فرودگاه بین‌المللی گرگان وارد استان‌های شمالی کشور شده‌اند.20 این واردات در تأمین نیاز استان‌های مرزی (مانند آذربایجان غربی) و تعدیل قیمت گوشت در منطقه بسیار مؤثر است.12

مزیت این کشورها صرفاً در دام زنده خلاصه نمی‌شود؛ نزدیکی لجستیکی و اقتصادی به حوزه اوراسیا یک استراتژی کلان‌تر را منعکس می‌کند. نهاده‌های دامی مانند جو نیز با نرخ‌های ارزی مناسب از روسیه و قزاقستان از مبادی شمالی کشور وارد می‌شوند.21 این امر نشان می‌دهد که تجارت با کشورهای اوراسیا، به‌ویژه از طریق کریدورهای شمالی، برای تأمین پایدار هم دام و هم خوراک دام، یک مزیت رقابتی در مقایسه با مبادی جنوبی و دورتر ایجاد می‌کند.22

در برخی مقاطع، واردات محدود دام سبک و سنگین نیز از کشور همسایه، ارمنستان، صورت گرفته است.15 این واردات اغلب در قالب توافقات خاص دوجانبه، گاهی به صورت تهاتری، و معمولاً به صورت محدود به استان‌های مرزی مانند اردبیل انجام می‌شود.

بررسی روابط تجاری با اروپا: شرکای کلیدی دام سنگین و مولد

روابط تجاری با اروپا در حوزه دام زنده، ساختاری دوگانه دارد: تأمین دام کشتاری با حجم بالا و واردات تخصصی دام برای اصلاح نژاد.

رومانی و اسپانیا: تأمین‌کنندگان دام سنگین کشتاری

کشورهای اروپای شرقی و جنوبی، به‌ویژه رومانی و اسپانیا، به‌عنوان مبادی مهم تأمین‌کننده دام سنگین (گاو) برای کشتار شناخته می‌شوند.12 ورود دام از این مبادی معمولاً از طریق مرزهای زمینی مانند مرز بازرگان صورت می‌گیرد.12

ورود حجم عظیمی از دام کشتاری از رومانی در دوره‌های افزایش قیمت، نشان‌دهنده ظرفیت بالای این کشور در تأمین سریع و با استاندارد دام سنگین مورد نیاز بازار ایران است.13 این کشورها دارای ساختار تولیدی و لجستیکی مناسبی برای صادرات دام در مقیاس بالا هستند، که باعث می‌شود سیاست‌گذاران برای تأمین نیازهای کوتاه‌مدت تنظیم بازار به آن‌ها روی آورند. در همین راستا، ترکیه نیز در کنار رومانی و اسپانیا به عنوان یکی از مبادی تأمین‌کننده دام سنگین نام برده شده است.12 ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، نه تنها می‌تواند منبع تأمین باشد، بلکه می‌تواند به عنوان مسیر ترانزیتی حیاتی برای دام‌های اروپایی عمل کند.

آلمان و اتریش: واردات دام برای اصلاح نژاد گاوهای شیری و دومنظوره

برخلاف رومانی که عمدتاً دام کشتاری تأمین می‌کند، همکاری تجاری با کشورهای پیشرفته‌تر اروپایی مانند آلمان و اتریش کاملاً بر واردات ژنتیک برتر برای دام‌های مولد متمرکز است.16 این دام‌ها صرفاً با هدف اصلاح نژاد وارد می‌شوند و ورود آن‌ها برای کشتار مجاز نیست.16

واردات نژادهایی مانند گاوهای سیمنتال از این مناطق، یک سرمایه‌گذاری استراتژیک برای جایگزینی تدریجی نژادهای کم‌بازده و افزایش مقاومت و طول عمر دام در گله‌های داخلی است.18 انتخاب این کشورها نشان‌دهنده تلاش برای به‌کارگیری استانداردهای ژنتیکی و فنی اروپای غربی برای ارتقای توان تولید پروتئین داخلی کشور است.

چالش‌های اقتصادی و بازرگانی در مسیر واردات دام زنده

واردات دام زنده، فارغ از مسائل بهداشتی، با مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری در داخل و خارج کشور مواجه است که پایداری و اثربخشی آن را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

گسست تولید داخلی: قیمت‌گذاری و قاچاق

یکی از بزرگترین تناقض‌ها در بازار دام کشور، وجود قیمت‌های بالا برای گوشت داخلی علیرغم تولید نسبتاً خوب است. این ناترازی نه به دلیل کمبود کلی تولید، بلکه به واسطه اختلال در زنجیره تأمین و پدیده قاچاق دام زنده تشدید می‌شود.13 زمانی که دلالان دام داخلی را با قیمت‌های بسیار بالاتر از نرخ منطقی (مثلاً ۳۰ تا ۳۸ هزار تومان در مقابل نرخ منطقی ۲۵ هزار تومان در یک مقطع زمانی) برای خروج غیرقانونی خریداری می‌کنند، عرضه داخلی کاهش یافته و نیاز به واردات دام زنده افزایش می‌یابد.13

علاوه بر این، در گذشته اعمال محدودیت‌های صادراتی باعث شده است که تراز تجاری صنعت دام سبک کشور منفی شود و سرمایه‌گذاران سنتی از این حوزه خارج شوند.25 واردات دام زنده، در صورتی که بدون حمایت قاطع از تولیدکنندگان داخلی صورت پذیرد، می‌تواند تولیدکنندگان را تضعیف کرده و در بلندمدت نیاز کشور به واردات را بیشتر کند.26 راهکار این معضل، همان‌طور که متخصصان پیشنهاد داده‌اند، کنترل قاچاق از طریق ایجاد انگیزه‌های صادراتی مشروط (صادرات در ازای واردات گوشت) و ارائه تسهیلات حمایتی دولتی (مانند تسهیلات اشتغال روستایی) به تولیدکنندگان داخلی است تا سرمایه‌های سرگردان جذب این بخش شوند.13

تنگنای ارزی و ترخیص نهاده‌های دامی

یکی دیگر از چالش‌های عمده که به‌طور غیرمستقیم بر واردات دام زنده کشتاری تأثیر می‌گذارد، مشکلات ارزی در تأمین نهاده‌های دامی (جو، ذرت، کنجاله سویا) است. تأخیر در تخصیص ارز توسط بانک مرکزی برای ترخیص نهاده‌ها در بنادر، فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان داخلی وارد می‌کند.22 گزارش‌ها حاکی از آن است که محموله‌های نهاده‌ها به دلیل تخصیص ناقص ارز، بعضاً بیش از یک ماه در بنادر معطل مانده‌اند که این امر موجب افزایش هزینه‌های واردکنندگان و در نتیجه، افزایش قیمت تمام‌شده خوراک دام داخلی می‌شود.22

افزایش هزینه‌های تولید دام داخلی به دلیل گرانی نهاده‌ها، دامدار را از گردونه رقابت خارج می‌کند و در نهایت، نیاز دولت به واردات دام زنده کشتاری را برای تنظیم بازار تشدید می‌نماید.28 برای کاهش این تنگنای لجستیکی و اقتصادی، افزایش سهم واردات نهاده‌ها از کشورهای اوراسیا (مانند روسیه و قزاقستان) از طریق مبادی شمالی، به دلیل کاهش هزینه‌های ارزی و زمانی، یک حرکت استراتژیک و ضروری است.21

نتیجه‌گیری

واردات دام زنده به ایران، تابعی پیچیده از الزامات بهداشتی، نیازهای کوتاه‌مدت تنظیم بازار و استراتژی‌های بلندمدت اصلاح نژاد است. مبادی وارداتی مجاز به روشنی بر اساس این اهداف تفکیک شده‌اند:

  1. دام کشتاری (تنظیم بازار): کشورهای منطقه‌ای و نزدیک‌تر مانند قزاقستان و قرقیزستان (برای دام سبک) و کشورهای اروپای شرقی و جنوبی نظیر رومانی و اسپانیا (برای دام سنگین) شرکای اصلی محسوب می‌شوند. این واردات تحت نظارت سازمان دامپزشکی و با الزام قرنطینه ۱۵ روزه انجام می‌شود.
  2. دام اصلاح نژاد (توسعه تولید): کشورهای پیشرو در ژنتیک دام مانند آلمان، اتریش، آمریکا و کانادا، منحصراً برای تأمین ژنوم‌های برتر (مانند سیمنتال و رومانف) انتخاب می‌شوند که به عنوان کالای سرمایه‌ای، تضمین‌کننده بهره‌وری آتی تولید داخلی هستند.

این گزارش تحلیلی نشان می‌دهد که اگرچه واردات دام زنده برای تنظیم بازار ضروری است، اما در بسیاری از موارد، راهکاری واکنشی به مشکلات ساختاری داخلی از جمله قاچاق و تنگناهای ارزی در تأمین نهاده‌ها است. برای تضمین امنیت غذایی پایدار، سیاست‌گذاری باید از تمرکز بر واردات واکنشی (دام کشتاری) به سمت حمایت جدی از تولید داخلی و سرمایه‌گذاری بر روی واردات دام اصلاح نژاد تغییر یابد تا وابستگی به مبادی خارجی برای تأمین نیازهای پروتئینی کوتاه‌مدت به تدریج کاهش یابد.

واردات دام زنده از آسیای میانه و اروپا به ایران

منابع

  1. واردات ۲۰۰ هزار تن گوشت قرمز در سال ۱۴۰۳ ‌/ اعلام آخرین قیمت دام زنده – ایلنا, accessed on November 12, 2025, https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/1613067-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D9%86-%DA%AF%D9%88%D8%B4%D8%AA-%D9%82%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87
  2. خرید گوشت ممنوع شد؟ / دامداری های کشور در حالت آماده باش – اقتصاد آنلاین, accessed on November 12, 2025, https://www.eghtesadonline.com/fa/news/2096649/%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%AF-%DA%AF%D9%88%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9-%D8%B4%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B4
  3. آیین نامه چگونگی کنترل بهداشتی تردد، نقل و انتقال، واردات و صادرات دام زنده و فرآورده های خام دامی موضوع بند ” د” ماده (3) و بند “ب” ماده (5) قانون سازمان دامپزشکی کشور – مرکز پژوهشها, accessed on November 12, 2025, https://rc.majlis.ir/fa/law/show/114965
  4. واردات دام زنده بلامانع است/ضوابط بهداشتی رعایت شود – قطره, accessed on November 12, 2025, https://www.ghatreh.com/news/nn42833206/%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B6%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A8%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%B1%D8%B9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%88%D8%AF
  5. پروتکل بهداشتی ایران و اروپا برای واردات گوشت – ITPNews, accessed on November 12, 2025, https://www.itpnews.com/home/show/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%AA%DA%A9%D9%84+%D8%A8%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%DB%8C+%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86+%D9%88+%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7+%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C+%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA+%DA%AF%D9%88%D8%B4%D8%AA/33648
  6. کد تعرفه (HS Code) 0104 – حیوانات زنده از نوع گوسفند و بز. – های‌اکسپورت – سایت Hi Export, accessed on November 12, 2025, https://hi-export.ir/tariff/0104
  7. ترخیص دام زنده از گمرک | شرکت سلطان تجارت, accessed on November 12, 2025, https://s-clearance.com/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9/
  8. واردات دام زنده به ایران – هلدینگ جیزان, accessed on November 12, 2025, https://jeyzan.com/import-of-live-animals-to-iran/
  9. واردات دام زنده از کشورهای خارجی و دلایل آن, accessed on November 12, 2025, https://www.alivesheep.com/NewsDetail/92/%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D9%88-%D8%AF%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%A2%D9%86
  10. اولویت واردات با گوشت است نه دام زنده/ هشدار درباره خطر انتقال بیماری‌های خاموش – ایسنا, accessed on November 12, 2025, https://www.isna.ir/news/1404081810963/%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%A7-%DA%AF%D9%88%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%B4%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84
  11. واردات دام زنده به صلاح نیست/ باید در صورت امکان گوشت قرمز بدون استخوان وارد شود – حکیم مهر, accessed on November 12, 2025, https://hakimemehr.ir/fa/news/46340/%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D9%88%D8%B4%D8%AA-%D9%82%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%B4%D9%88%D8%AF-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%BA%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D9%88%D8%A8%E2%80%8C-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF
  12. واردات دام سبک و سنگین از کشورهای قزاقستان، قرقیزستان، ترکیه، رومانی و اسپانیا از طریق مرز بازرگان – حکیم مهر, accessed on November 12, 2025, https://hakimemehr.ir/fa/news/47433/%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D9%88-%D8%B3%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%B2%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%B7%D8%B1%DB%8C%D9%82-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86
  13. واردات ۶۰۰ هزار رأس دام زنده از رومانی/ ممنوعیت دام زنده راهکار کنترل خروج دام از کشور نیست, accessed on November 12, 2025, https://www.yjc.ir/fa/news/6810723/%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%DB%B6%DB%B0%DB%B0-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A3%D8%B3-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%84-%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%AC-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA
  14. واردات ۶۰۰ هزار رأس دام زنده از رومانی/ ممنوعیت دام زنده راهکار کنترل خروج دام از کشور نیست – فودنا, accessed on November 12, 2025, https://www.foodna.com/fa/newsagency/83032/%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%DB%B6%DB%B0%DB%B0-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A3%D8%B3-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%84-%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%AC-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA
  15. واردات دام زنده از ارمنستان به رغم تولید مناسب و کاهش هزار تومانی قیمت – فارس, accessed on November 12, 2025, https://farsnews.ir/Economy/1387870560000065108
  16. واردات دام زنده به ایران فقط برای اصلاح نژاد است؛ واردات دام برای کشتار نداریم / کل کشور گواهی بهداشتی صادرات دام را ارایه می کند – کشاورزی, accessed on November 12, 2025, https://agna.ir/?p=17169
  17. واردات دام زنده به ایران فقط برای اصلاح نژاد است – خبر فارسی, accessed on November 12, 2025, https://khabarfarsi.com/u/22950686
  18. جزییات واردات دام های زنده پربازده برای اصلاح نژاد – bankpoultry مرکز اطلاع رسانی طیور ایران, accessed on November 12, 2025, https://bankpoultry.com/modules.php?name=News&file=article&sid=7267
  19. بیش از ۳ هزار جنین گاو از نژادهای ممتاز با تلاش محققان ایرانی تولید شد – ایرنا, accessed on November 12, 2025, https://www.irna.ir/news/84590821/%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%DB%B3-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D9%86%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D8%A7%D9%88-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%98%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%85%D8%AA%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D9%85%D8%AD%D9%82%D9%82%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C
  20. واردات دام زنده از قرقیزستان به استان – گلستان ۲۴, accessed on November 12, 2025, http://www.golestan24.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-8/51943-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86
  21. سقف جدید نرخ ارز نهاده‌های دام و طیور اعلام شد, accessed on November 12, 2025, https://www.afkarnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/1350934-%D8%B3%D9%82%D9%81-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%86%D8%B1%D8%AE-%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B7%DB%8C%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF
  22. تأخیر در تخصیص ارز نهاده‌های دامی؛ بحران دپو در مبادی وارداتی شمال و جنوب – هلدینگ توسعه غزال, accessed on November 12, 2025, https://www.ghazaalholding.com/%D8%AA%D8%A3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%B5-%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%9B-%D8%A8%D8%AD/
  23. واردات دام زنده از ارمنستان – فودنا, accessed on November 12, 2025, https://www.foodna.com/fa/newsagency/119461/%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86
  24. معرفی مشهورترین گاوها در جهان و ایران؛ نگاهی به نژادهای شیری و گوشتی – خوراک دام پروماک, accessed on November 12, 2025, https://promac.ir/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%AF%D8%A7%D9%88%D9%87%D8%A7/
  25. ایران رتبه چهارم تولید دام در جهان/ فرصت مناسبی برای بازگشایی صادرات دام است – تجارت نیوز, accessed on November 12, 2025, https://tejaratnews.com/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B1%D8%B5%D8%AA
  26. مزایا و معایب واردات دام زنده/ از تولیدکنندگان داخلی حمایت شود – ایسنا, accessed on November 12, 2025, https://www.isna.ir/news/1402101813145/%D9%85%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%A7-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D8%A7%DB%8C%D8%A8-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%88%D8%AF
  27. پرورش دام، محلی برای ورود سرمایه‌های سرگردان | اتاق بازرگانی، صنایع, accessed on November 12, 2025, https://www.mccima.com/?id=39721
  28. تأخیر در ترخیص نهاده‌ها فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد کرد/ هم‌زمانی واردات گوشت و مشکلات ارزی نهاده‌ها – خبرگزاری ایانا, accessed on November 12, 2025, https://www.iana.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%85%DB%8C-249/130695-%D8%AA%D8%A3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%81%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B6%D8%A7%D8%B9%D9%81%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D9%87%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%D9%88%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%87%D8%A7