راهنمای حفظ زنجیره سرما در فرودگاه امام؛ تکنیک‌های ترخیص اضطراری و حمل یکسره دارو

ورود به فصول گرم سال همواره یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های زنجیره تأمین صنایع دارویی و بیولوژیک در کشور است¹. با توجه به پیش‌بینی‌های اقلیمی مبنی بر افزایش بی‌سابقه دما در تابستان ۱۴۰۵، حفظ کیفیت و اثربخشی داروهای حساس به دما، واکسن‌ها و مواد اولیه بیولوژیک از زمان تخلیه در فرودگاه تا انتقال به انبارهای اختصاصی به یک فوریت ملی تبدیل شده است¹.

کوچک‌ترین نوسان دمایی در طول فرآیند ترخیص می‌تواند منجر به تخریب ساختار پروتئینی داروها، فساد بیولوژیک و در نهایت امحای محموله‌های گران‌قیمت شود¹. این گزارش تخصصی تلاش می‌کند تا با رویکردی عملیاتی و از دیدگاه مدیریت بازرگانی خارجی، آخرین دستورالعمل‌ها، تکنیک‌های ترخیص اضطراری، فرآیند حمل یکسره دارو (Direct Delivery) و راهکارهای پایش زنجیره سرد را در گمرک فرودگاه بین‌المللی امام خمینی تشریح نماید².

دسته‌بندی‌های دمایی و رفتار فیزیکوشیمیایی داروها در شرایط بحرانی

مدیریت لجستیک دارویی مستلزم رعایت دقیق پروتکل‌های بین‌المللی توزیع بهینه (GDP) است². بر اساس استانداردهای جهانی نظیر فارماکوپه ایالات متحده (USP 1079)، تمامی مراحل حمل‌ونقل و نگهداری فرآورده‌های دارویی باید در محدوده‌های دمایی از پیش تعریف‌شده و تحت نظارت مستمر انجام شود تا ایمنی و اثربخشی آن‌ها حفظ گردد¹.

پایداری داروها و آستانه تحمل حرارتی

فرآورده‌های دارویی و مواد اولیه دارویی بر اساس میزان حساسیت به حرارت، به دسته‌های اصلی تقسیم می‌شوند که هر یک الزامات نگهداری خاص خود را دارند⁴. فرآورده‌های دمای اتاق باید در محدوده ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد نگهداری شوند و شامل اقلام پایداری مانند استامینوفن، آسپرین، آموکسی‌سیلین و پروپرانولول هستند⁴. با وجود پایداری نسبی، این داروها نیز در تابستان ۱۴۰۵ باید کاملاً از تابش مستقیم نور خورشید و رطوبت دور نگه داشته شوند⁴.

دسته دوم، فرآورده‌های نیازمند دمای خنک هستند که دمای ۸ تا ۱۵ درجه سانتی‌گراد برای آن‌ها الزامی است و اقلامی مانند اریترومایسین و قطره‌های چشمی لاتانوپروست را شامل می‌شوند⁴. حساس‌ترین گروه، فرآورده‌های یخچالی هستند که باید دقیقاً در دمای بین ۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد نگهداری شوند¹. این دسته شامل واکسن‌ها، سرم‌های درمانی، هپارین و فرآورده‌های بیولوژیک فعال است که هرگونه انحراف از این بازه به سرعت موجب کاهش شدید اثربخشی و فساد کالا می‌شود⁴.

سرعت تخریب داروهای بیولوژیک

فرآورده‌های دارویی مختلف از نظر حفظ پایداری در برابر تغییرات دمایی رفتارهای متفاوتی نشان می‌دهند⁵. به عنوان مثال، فرآورده‌ای مانند انسولین می‌تواند تا یک ماه در دمای اتاق دوام بیاورد، اما فرآورده‌های بیولوژیک و پروتئینی بسیار حساس مانند فیلگراستیم و اریتروپویتین در صورت خروج از زنجیره سرد و قرارگیری در معرض دمای محیط، طی چند ساعت به طور کامل اثر درمانی خود را از دست می‌دهند⁵. این تخریب ساختاری به دلیل ناپایداری زنجیره‌های پپتیدی در برابر حرارت رخ می‌دهد و لزوم سرعت‌بخشی بی‌وقفه به فرآیندهای ترخیص در فرودگاه امام را دوچندان می‌کند².

پروتکل‌های نگهداری سردخانه‌ای و پایش هوشمند در مبادی ورودی

گمرک فرودگاه بین‌المللی امام خمینی به عنوان مدرن‌ترین هاب ورود بار هوایی کشور، زیرساخت‌های مناسبی برای نگهداری بارهای حساس به دما دارد⁶. شرکت انبارهای عمومی و خدمات گمرکی فرودگاه امام خمینی جهت پیشگیری از آسیب به کالاهای فاسدشدنی، سردخانه ملی مجهزی به مساحت ۱۵۶۶ متر مربع با ظرفیت پذیرش بالا احداث نموده است⁶.

استانداردهای چیدمان و ساختار مهندسی سردخانه فرودگاه امام

سردخانه مدرن فرودگاه امام مجهز به سیستم‌های برودتی سه دما با مدارهای سرمایشی پشتیبان، پرده‌های پلاستیکی PVC و سیستم‌های ایرلاک (Air Lock) جهت پایداری هوا است⁶. برای رعایت الزامات زنجیره سرد، چیدمان داروها در داخل این سردخانه‌ها نیازمند رعایت استانداردهای مهندسی دقیقی است¹. کارتن‌های حاوی واکسن و دارو باید با فاصله حداقل ۱۰ سانتی‌متری از دیواره‌های سردخانه چیده شوند تا از انتقال رطوبت یا سرمای بیش از حد دیواره‌ها به بسته‌بندی جلوگیری شود¹⁰. فرآورده‌ها باید در قفسه‌های میانی چیده شده و از قرار دادن آن‌ها در نزدیکی درب‌های ورود و خروج یا مسیرهای مستقیم وزش باد خنک‌کننده خودداری شود تا نوسانات دمایی ناشی از باز و بسته شدن درب‌ها به حداقل برسد¹.

سازماندهی یخچال‌های نگهداری واکسن نیز پروتکل‌های مجزایی دارد؛ واکسن‌های فلج اطفال، ب‌ث‌ژ (BCG) و سرخک (MMR) باید در طبقات فوقانی یخچال قرار گیرند، در حالی که واکسن‌های دوگانه، سه گانه، هپاتیت ب و محلول توبرکولین در طبقات میانی چیده می‌شوند¹¹. حلال‌های مخصوص هر واکسن نیز باید در طبقه مربوط به همان واکسن نگهداری شوند¹¹.

برای جلوگیری از یخ‌زدگی واکسن‌ها، تماس مستقیم کارتن‌ها با دیواره داخلی یخچال یا کلدباکس ممنوع است و آیس‌بگ‌ها در بخش فریزر باید به صورت ایستاده قرار گیرند¹¹. نظارت بر عملکرد این سیستم‌ها شامل ثبت درجه حرارت یخچال‌ها دو بار در روز (در ابتدا و انتهای ساعت کاری) و انجام منظم برفک‌زدایی در زمان افزایش قطر یخ به بیش از نیم سانتی‌متر است¹¹.

ابزارهای نظارتی و کالیبراسیون تجهیزات پایش

حفظ کیفیت دارو مستلزم استفاده از پیشرفته‌ترین ابزارهای مانیتورینگ است². دیتالاگرهای الکترونیکی وظیفه ثبت مستمر دما و رطوبت را بر عهده دارند که کالیبره کردن سالانه آن‌ها تحت نظارت مسئول فنی، از بروز هرگونه خطای محاسباتی جلوگیری می‌کند¹. در کنار دیتالاگرها، کارت‌های پایش زنجیره سرمای واکسن (CCM) به عنوان نوار شاخص غیرقابل بازگشت، مدت زمان قرارگیری کالا در معرض دمای بالا را به دقت تخمین می‌زنند¹⁰. شاخص‌های ویال واکسن (VVM) به صورت برچسب‌های دایره‌ای روی شیشه دارو و ابزار فریزر تگ (Freeze Tag) با نمایشگرهای الکترونیکی LCD در صورت قرارگیری واکسن‌ها بیش از یک ساعت در دمای زیر صفر، هشدارهای لازم را جهت جلوگیری از مصرف داروهای یخ‌زده فعال می‌کنند¹⁰.

فرآیند گام‌به‌گام و تکاملی حمل یکسره (Direct Delivery) دارو

حمل یکسره دارو از پای پرواز، پیشرفته‌ترین روش لجستیکی در گمرک فرودگاه امام برای حذف زمان انبارداری و کاهش هزینه‌های مرتبط است².

الزامات قانونی و ماهیت حقوقی حمل یکسره

بر اساس بند “ذ” ماده ۱ قانون امور گمرکی ایران، حمل یکسره به معنای ورود کالا به اماکن گمرکی و خروج مستقیم آن از این اماکن بدون تخلیه و تحویل در انبارهای عمومی با رعایت مقررات قانونی است¹². گمرک ایران بر اساس تبصره ۱ ماده ۲۴ قانون مذکور، نسبت به ترخیص داروهای فاسدشدنی نیازمند شرایط دمایی خاص به صورت حمل یکسره اقدام می‌کند¹⁴.

از نظر حقوقی، در فرآیند حمل یکسره و ترانزیت داخلی، بارنامه حمل کالا به منزله وکالت‌نامه رسمی برای شرکت حمل‌کننده جهت تنظیم اظهارنامه تلقی می‌شود و نیازی به ارائه وکالت‌نامه محضری جداگانه از سوی صاحب کالا نیست، مگر اینکه نماینده‌ای غیر از حامل بخواهد تشریفات را انجام دهد¹². همچنین کالاها در گمرک ورودی از پرداخت حقوق ورودی معاف بوده و با صدور پروانه ترانزیت داخلی، تشریفات نهایی آن‌ها در گمرک مقصد انجام می‌گیرد¹⁵.

هماهنگی‌های پیش از ورود و عملیات پای پرواز

موفقیت در اجرای حمل یکسره مستلزم اجرای گام‌به‌گام فرآیندهای اداری و لجستیکی پیش از رسیدن پرواز است². در گام نخست، واردکننده باید هماهنگی‌های لازم را با واحد فریت گمرک فرودگاه امام، شرکت هواپیمایی و سازمان غذا و دارو انجام دهد². در گام دوم و پیش از فرود هواپیما، اسناد حمل شامل بارنامه هوایی، فاکتور، پکینگ لیست و گواهی مبدأ دریافت شده و فرآیند ثبت سفارش در سامانه جامع تجارت و اظهار اولیه در سامانه EPL جهت اخذ کد کوتاژ و آماده‌سازی حکم خروج نهایی انجام می‌شود².

در گام سوم و هم‌زمان با نشستن هواپیما، محموله دارویی بدون انتقال به انبارهای عمومی، مستقیماً از بخش کارگوی هواپیما تخلیه شده و تحت نظارت مستقیم کارشناسان گمرک بر روی کامیون‌های یخچال‌دار مجهز به دیتالاگر بارگیری می‌شود². در نهایت، کامیون‌ها تحت پوشش پروانه ترانزیت داخلی یا خروج قطعی، گمرک فرودگاه امام را به مقصد انبار اختصاصی صاحب کالا که شرایط دمایی آن به تأیید سازمان غذا و دارو رسیده است، ترک می‌کنند².

تکنیک‌های ترخیص اضطراری و تسریع در تشریفات گمرکی

در شرایطی که کشور با کمبودهای دارویی مواجه است یا خطوط تولید کارخانجات داروسازی به مواد اولیه نیاز فوری دارند، گمرک فرودگاه امام فرآیندهای ویژه‌ای را برای ترخیص فوری فعال می‌کند².

رویه حداقل اسناد و تودیع تضامین بانکی و مالیاتی

یکی از راهکارهای کلیدی در شرایط اضطراری، استفاده از مصوبه ترخیص کالا با حداقل اسناد است². بر اساس ماده ۴۲ قانون امور گمرکی و مصوبات ستاد مقابله با تحریم، ترخیص محموله‌های دارویی، واکسن‌ها و مواد اولیه ساخته‌شده با تعهد و مسئولیت مستقیم وزیر بهداشت و با استفاده از کپی مدارک یا حداقل اسناد مجاز است¹⁴. بر اساس ضوابط اداره کل تجهیزات پزشکی (IMED)، مجوز ترخیص با حداقل اسناد به صورت ۴ ماهه صادر می‌شود و واردکننده می‌تواند حداکثر تا ۳ مرتبه و در هر بار به مدت ۲ ماه نسبت به تمدید آن اقدام کند تا اسناد اصلی نظیر گواهی مبدأ لگالایز شده را تحویل گمرک دهد².

همچنین برای حل مشکل نقدینگی بازرگانان، گمرک امکان تودیع ضمانت‌نامه‌های بانکی را فراهم کرده است². بر اساس بخشنامه‌ها، واحدهای تولیدی دارویی و شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند جهت پرداخت حقوق ورودی و مالیات بر ارزش افزوده (VAT) از ضمانت‌نامه‌های بانکی با سررسیدهای معین استفاده کنند². علاوه بر این، به موجب قوانین مصوب، واردات دارو، واکسن‌های فاقد مشابه داخلی و لوازم مصرفی درمانی از پرداخت مالیات بر ارزش افزوده معاف هستند و در صورت وجود مشابه داخلی یا کمبود بازار، این نرخ به ۳ درصد کاهش می‌یابد¹⁴.

واردات مواد اولیه دارویی و شیرخشک اطفال نیز مشمول نرخ معافیت یا پرداخت حداقلی ۲ درصد مالیات بر ارزش افزوده است، در حالی که نرخ مالیات ارزش افزوده عمومی کالاها ۱۰ درصد محاسبه می‌شود¹⁴. همچنین برای تجهیزات پزشکی مبرم بیمارستانی، مالیات بر ارزش افزوده از ۱۰ درصد به ۱ درصد کاهش یافته است¹⁷.

مدیریت مسیرهای گمرکی و نقش کارگزاران رسمی

پس از اظهار الکترونیکی کالا در سامانه EPL، سیستم گمرک بر اساس فاکتورهای ریسک، محموله را در یکی از مسیرهای سه گانه قرار می‌دهد¹⁹. فرآورده‌های دارویی نهایی معمولاً به دلیل اهمیت حیاتی در مسیر سبز قرار می‌گیرند که در آن نیازی به ارزیابی فیزیکی نبوده و کالا پس از بررسی اسناد و پرداخت حقوق ورودی، مستقیماً آماده خروج می‌شود¹⁹. مواد اولیه دارویی عموماً به مسیر زرد هدایت می‌شوند که ارزیابی اسنادی و تعیین ماهیت آزمایشگاهی برای آن‌ها الزامی است¹⁹.

کالاهای دارای استاندارد اجباری یا نیازمند تعیین ماهیت دقیق فیزیکی نیز در مسیر قرمز قرار می‌گیرند که مستلزم ارزیابی فیزیکی کامل توسط کارشناس گمرک است¹⁹. در این میان، حضور یک کارگزار یا حق‌العمل‌کار رسمی گمرک (دارای کارت کارگزاری معتبر) که اشراف کامل به قوانین سازمان غذا و دارو دارد، نقشی تعیین‌کننده در کاهش زمان ترخیص به ۲ الی ۳ روز کاری ایفا می‌کند².

پروتکل‌های مدیریت بحران و رفع مغایرت‌های دمایی

حمل‌ونقل در فصول گرم سال همواره ریسک وقوع انحرافات دمایی را به همراه دارد¹. انتقال کالا از رمپ هواپیما تا انبار سردخانه‌ای یکی از گلوگاه‌های پرخطر است که عدم هماهنگی در آن منجر به تخریب کیفیت داروهای بیولوژیک می‌شود¹.

مدیریت خطرات رمپ و انحرافات دمایی (Temperature Excursions)

طبق استانداردهای بهینه توزیع (GDP)، به محض مشاهده هرگونه انحراف دمایی فراتر از محدوده مجاز در دیتالاگرها، محموله باید سریعاً به بخش قرنطینه سردخانه منتقل شود². مسئول فنی دارویی موظف است گزارش انحراف دمایی را ثبت نموده و نمونه‌ها را جهت بررسی‌های آزمایشگاهی و تست‌های پایداری به آزمایشگاه مرجع سازمان غذا و دارو ارسال کند². ترخیص کالا تا زمان صدور تأییدیه کتبی آزمایشگاه مبنی بر حفظ اثربخشی دارو متوقف خواهد شد و در صورت اثبات فساد حرارتی، دستور امحای فوری کالا جهت جلوگیری از ورود آن به چرخه مصرف صادر می‌شود³.

تجارب گذشته، مانند چالش‌های ترخیص رمدسیویرها و سرم‌های وارداتی، نشان داده است که ناهماهنگی بین بخشنامه‌های گمرک و وزارت بهداشت می‌تواند منجر به رسوب کالا و افزایش ریسک فساد داروها شود²³. بنابراین، برقراری ارتباط مداوم و ایجاد وحدت رویه از طریق تشکیل کمیته‌های مشترک گمرک و سازمان غذا و دارو، کارآمدترین راهکار برای پیشگیری از توقف طولانی‌مدت داروها در شرایط دمایی نامناسب گمرک فرودگاه امام است²².

نتیجه‌گیری

مدیریت زنجیره سرد دارو در شرایط بحرانی تابستان ۱۴۰۵، نیازمند اتخاذ رویه‌های نوین بازرگانی خارجی و هماهنگی‌های همه‌جانبه فرابخشی است². بکارگیری استراتژی حمل یکسره با حذف کامل مراحل انبارداری، استفاده هوشمندانه از تسهیلات ترخیص با حداقل اسناد و تودیع ضمانت‌نامه‌های بانکی در کنار پایش دیجیتالی دما با تجهیزات کالیبره‌شده، راهکارهایی عملیاتی برای تضمین سلامت داروهای وارداتی به کشور هستند².

به تمامی شرکت‌های واردکننده دارو و کارگزاران رسمی گمرک توصیه می‌شود که فرآیندهای پیش‌اظهاری و اخذ مجوزهای اولیه سازمان غذا و دارو را پیش از نشستن پرواز در سامانه‌های الکترونیکی تکمیل کنند تا از هرگونه ایستایی کالا بر روی رمپ داغ فرودگاه جلوگیری شود و گامی مؤثر در جهت حفظ منابع مالی کشور و تأمین سلامت جامعه برداشته شود².

سوالات متداول

منابع

1. نحوه حمل و نگهداری داروهای خارجی مصرف شخصی (زنجیره سرد، یخچال، بسته‌بندی) – ام تی رویال, https://mtroyal.com.tr/fa/%D9%86%D8%AD%D9%88%D9%87-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%88-%D9%86%DA%AF%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%81-%D8%B4/
2. ترخیص دارو از گمرک فرودگاه امام | مراحل، مجوزها و نکات حیاتی ترخیص – تجارت نامه, https://tejaratname.com/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/
3. ترخیص کالاهای فاسدشدنی؛ راهنمای کامل مراحل، مدارک و نکات مهم – شرکت بازرگانی GTG, https://gtg.ir/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%B4%D8%AF%D9%86%DB%8C/
4. استاندارد دمایی نگهداری داروها مطابق با سازمان غذا و دارو ایران – ISTA – شرکت دانش ایستا مدار, https://istamadar.ir/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%AF%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%DA%AF%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7/
5. سردخانه های دارویی و اهمیت زنجیره سرما در نگهداری ایمن داروها – مانی برودت, https://manibroudat.com/articles/pharmaceutical-refrigerators/
6. هر آنچه باید از گمرک فرودگاه بین المللی امام خمینی بدانیم, https://liam-pasargad.com/fa/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87/%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85/%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C
7. ترخیص کالا از گمرک امام خمینی و استعلام هزینه آن – گروه تجاری آربی, https://rbtradinggroup.com/clearance-imam-khomeini-airport/
8. افتتاح انبارهای سردخانه و پردازش گمرک فرودگاه امام خمینی(ره)/ عزم ملی برای رفع نواقص شرکت شهر فرودگاهی – پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی, http://news.mrud.ir/news/26437/%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B2%D8%B4-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87
9. گزارشی از فاسد شدن کالا در انبارهای شرکت خدمات گمرکی نداشته‌ایم – روزنامه کیهان, https://kayhan.ir/fa/news/94133/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%A7%D8%B3%D8%AF-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C%D9%85
10. سردخانه واکسن | طراحی و ساخت | قیمت و خرید – هایپرصنعت دامون, https://www.damoon-co.com/cold-store/vaccine-cold-store/
11. ت بھداشت درمان و آموزش پزشکی از انتشارات وزار دستورالعمل زنجیره سرما :, https://pishrans.com/images/pdf-handbook/Refrigerator%20vaccination.pdf
12. حمل یکسره چیست؟ (+ مراحل آن) – بازرگانی الین, https://elintradeco.com/%D8%AD%D9%85%D9%84-%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%B1%D9%87-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/
13. ماده یک قانون امور گمرکی – آیکسپورت : مرجع صادرات و واردات, https://ixport.ir/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9%DB%8C/
14. اقلام دارویی در پیچ و خم‌های اداری گمرک نمی‌ماند – دولت, https://dolat.ir/detail/414159
15. حمل یکسره کالا در گمرک چگونه انجام می‌گیرد؟ (راهنمای کامل) – ققنوس ترخیص, https://fnxcustoms.com/%D8%AD%D9%85%D9%84-%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%B1%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7/
16. قانون امور گمرکی با اصلاحات و الحاقات بعدی – سامانه ملی قوانین و مقررات, https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=7778005441520314589
17. ترخیص از گمرک فرودگاه امام خمینی – شرکت بازرگانی راهکار تجارت پایا, https://rahkartejarat.com/clearance/clearance-airport/
18. ترخیص کالا از فرودگاه امام خمینی – راهنمای جامع مراحل، هزینه, https://importdtc.com/khomeini-airport-customs/
19. مراحل ترخیص دارو از گمرک فرودگاه امام خمینی, https://tarkhis.org/blog/steps-for-clearing-medicine-from-imam-khomeini-airport-customs/
20. ترخیص شبانه‌روزی دارو و تجهیزات پزشکی از گمرک فرودگاه امام خمینی (ره) – فرارو, https://fararu.com/fa/news/877152/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D8%B4%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88-%D8%AA%D8%AC%D9%87%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87
21. ترخیص با حداقل اسناد تجهیزات پزشکی – کمک رسان آیمد | آموزش و مشاوره تجهیزات پزشکی, https://imedsos.com/technical-manager/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D9%82%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%AC%D9%87%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%DB%8C/
22. مراحل و قوانین ترخیص دارو از گمرک – شرکت بازرگانی GTG, https://gtg.ir/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88/
23. پشت پرده ترخیص رمدسیویرهای غیرمجاز – روزنامه تعادل, https://www.taadolnewspaper.ir/fa/news/181949/%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B3%DB%8C%D9%88%DB%8C%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2
24. در بیست و هشتمین نشست هیات نمایندگان اتاق ایران چه گذشت؟, https://otaghiranonline.ir/news/88096/%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%88-%D9%87%D8%B4%D8%AA%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%D9%87%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D9%82-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D8%9F