معافیت حقوق ورودی ماشین‌آلات خط تولید در ۱۴۰۵؛ شرایط، مدارک و بهین‌یاب

توسعه و نوسازی زیرساخت‌های صنعتی در سال ۱۴۰۵ با ورود به فاز اجرایی جدی‌تر قانون برنامه هفتم پیشرفت، وارد مرحله نوینی شده است. با توجه به نوسانات ارزی و تغییر مبنای محاسباتی گمرک، بهره‌مندی از معافیت‌های قانونی برای واردات تجهیزات سرمایه‌ای دیگر تنها یک مزیت رقابتی نیست، بلکه ضرورتی برای بقای واحدهای تولیدی است.

شاخص‌ترین این تسهیلات، معافیت موضوع بند (غ) ماده ۱۱۹ قانون امور گمرکی و حکم جدید ماده ۴۸ قانون برنامه هفتم است که با هدف جایگزینی ماشین‌آلات فرسوده و ارتقای تکنولوژی تدوین شده‌اند. در سال ۱۴۰۵، الزامات سامانه‌ای در درگاه‌هایی نظیر بهین‌یاب و سامانه جامع تجارت با سخت‌گیری‌های بیشتری در حوزه سهمیه‌بندی ارزی همراه شده است. گزارش «معافیت حقوق ورودی ماشین ‌آلات ۱۴۰۵» با تحلیل دقیق مستندات قانونی و آخرین بخشنامه‌های ابلاغی، نقشه راه به‌روزرسانی شده‌ای را برای فعالان بازرگانی خارجی ارائه می‌دهد.

چارچوب قانونی و تحولات ماده ۱۱۹ و ماده ۴۸ برنامه هفتم

قانون امور گمرکی همچنان مبنای اصلی معافیت‌هاست، اما در سال ۱۴۰۵، احکام قانون برنامه هفتم پیشرفت (۱۴۰۳-۱۴۰۷) بر آن سایه افکنده است. طبق بند (غ) ماده ۱۱۹، واردات ماشین‌آلات خط تولید به تشخیص وزارت صمت از پرداخت حقوق ورودی معاف است.¹ با این حال، تحول مهم سال ۱۴۰۵، ابلاغ بخشنامه‌های اجرایی جزء (۲) بند (د) ماده ۴۸ قانون برنامه هفتم است.

بر اساس این قانون جدید، واحدهای صنعتی که دارای «جواز نوسازی و بازسازی» هستند، در صورت واردات ماشین‌آلات با فناوری روز دنیا جهت جایگزینی با تجهیزات فرسوده، از معافیت حقوق گمرکی برخوردار می‌شوند. شرط اساسی این معافیت، تأیید «شورای راهبری فناوری‌های دانش‌بنیان» و اثبات عدم ساخت داخل یا کمبود ظرفیت تولید داخلی است. نکته حائز اهمیت در سال ۱۴۰۵، لغو تخفیف ۵ واحد درصدی نرخ مالیات بر سود شرکت‌های تولیدی است که در سال‌های گذشته اعمال می‌شد؛ بنابراین نرخ مالیات بر سود به ۲۵ درصد پایه بازگشته است که اهمیت استفاده از معافیت‌های گمرکی را برای مدیریت نقدینگی دوچندان می‌کند.³

تحلیل نرخ‌های محاسباتی و هزینه‌های گمرکی در سال ۱۴۰۵

یکی از فنی‌ترین تغییرات سال ۱۴۰۵، تغییر نرخ ارز محاسباتی در گمرک است. بر اساس بخشنامه‌های جدید، شاخص محاسباتی یورو از عدد ۷۵ در سال ۱۴۰۴ به ۱۰۳ در سال ۱۴۰۵ افزایش یافته است که رشدی حدود ۳۷ درصدی را نشان می‌دهد. این یعنی حتی با ثابت ماندن تعرفه، مبالغ ریالی پرداختی به گمرک افزایش می‌یابد.

تحلیل بودجه ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که دولت برای مهار تورم، حقوق گمرکی کالاهای اساسی و دارو را در سطح ۱ درصد حفظ کرده، اما برای ماشین‌آلات صنعتی، تمرکز اصلی بر معافیت‌های مشروط به عدم ساخت داخل است.

سامانه بهین‌یاب و ضوابط جدید سهمیه ارزی ۱۴۰۵

در سال ۱۴۰۵، سامانه بهین‌یاب (behinyab.ir) همچنان درگاه اصلی ثبت درخواست معافیت است، اما با سامانه جامع تجارت پیوستگی سیستمی کامل‌تری یافته است. یکی از مهم‌ترین بخشنامه‌های ابتدای سال ۱۴۰۵، تسهیل واردات برای پرونده‌هایی است که تأمین ارز آن‌ها قبل از اول فروردین ۱۴۰۵ انجام شده است.

طبق این مصوبه، ثبت‌سفارش‌های مربوط به ماشین‌آلات خط تولید (CBU)، ماشین‌آلات کشاورزی و معدنی که ارز آن‌ها پیش از سال جدید تأمین شده، از «بررسی سهمیه» معاف هستند؛ مشروط بر اینکه ارزش کل پرونده، نوع ارز و محل تأمین ارز تغییر نکند. برای سایر متقاضیان، فرآیند در بهین‌یاب مستلزم احراز صلاحیت فنی و انطباق با سهمیه‌های ارزی فصلی ابلاغی است که معمولاً تخصیص حداقل ۲۰ درصد از سقف ارزی در هر فصل را هدف‌گذاری کرده است.

فرآیند کارشناسی و لیست عدم ساخت داخل ۱۴۰۵

وزارت صمت در سال ۱۴۰۵ لیست کالاهای دارای مشابه داخل را بازنگری کرده است. در حال حاضر بیش از ۱۵۵۰ ردیف تعرفه مشمول ممنوعیت واردات یا بررسی سخت‌گیرانه ثانویه هستند. متقاضی معافیت ماده ۱۱۹ باید از طریق بهین‌یاب، «گواهی عدم تولید داخلی» را از دفتر تخصصی مربوطه دریافت کند.⁴ در سال جاری، پارامترهای «بهره‌وری» و «تکنولوژی» نیز به اندازه صرف وجود فیزیکی دستگاه در داخل اهمیت یافته‌اند؛ به این معنا که اگر دستگاه داخلی کیفیت و کارایی مورد نیاز برای خط تولید رقابتی را نداشته باشد، امکان اخذ معافیت با تشخیص کارشناس وجود دارد.

گام‌های اجرایی اخذ معافیت در سال ۱۴۰۵

۱. ثبت سفارش و شناسه کالا: ابتدا باید در سامانه جامع تجارت نسبت به دریافت شناسه کالا و ثبت سفارش اقدام شود. در سال ۱۴۰۵، کنترل شرط نمایندگی خدمات پس از فروش در زمان ثبت سفارش قطعی شده و گمرک مجدداً آن را کنترل نخواهد کرد.

۲. درخواست در بهین‌یاب: با کد ۸ رقمی ثبت سفارش، وارد منوی «سرمایه‌گذاری» و سپس «معافیت ماده ۱۱۹» شوید. بارگذاری کاتالوگ‌های فنی دقیق و پروفرما الزامی است.

۳. تأییدیه نوسازی (مخصوص ماده ۴۸): اگر هدف جایگزینی ماشین‌آلات فرسوده است، باید جواز نوسازی/بازسازی ارائه شده و معادل ارزش انرژی صرفه‌جویی شده، درخواست معافیت ثبت گردد.

۴. کد رهگیری و EPL: پس از تأیید کارشناس استان و ستاد، کد رهگیری ۱۴ رقمی به صورت سیستمی به سامانه گمرک (EPL) ارسال می‌شود.⁶

۵. ترخیص ۹۰ درصدی: در صورت فوریت، بخشنامه ترخیص ۹۰ درصدی کالا برای واحدهای تولیدی در سال ۱۴۰۵ نیز تمدید شده است تا از رسوب کالا جلوگیری شود.

ضوابط اختصاصی برای شرکت‌های دانش‌بنیان در سال ۱۴۰۵

برای شرکت‌های دانش‌بنیان، شیوه نامه جدیدی در اردیبهشت ۱۴۰۵ ابلاغ شده است. بر اساس این شیوه نامه، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری مسئولیت صحت‌سنجی تناسب ماشین‌آلات با ظرفیت تولید و نظارت بر نصب آن‌ها را بر عهده دارد. شرکت‌هایی که پس از دریافت معافیت، نسبت به فروش یا واگذاری ماشین‌آلات اقدام کنند، علاوه بر محرومیت از حمایت‌های آتی، مشمول جریمه نقدی معادل کل معافیت اعطایی بدون رعایت مرور زمان خواهند بود.

مدیریت مالیات بر ارزش افزوده (VAT) و عوارض جدید

نرخ مالیات بر ارزش افزوده در سال ۱۴۰۵ معادل ۱۰ درصد تعیین شده است. با این حال، تسهیلات «تودیع چک» همچنان پابرجاست.

• اخذ چک صیادی: ادارات مالیاتی موظفند بابت VAT واردات ماشین‌آلات، چک صیادی با تاریخ حداکثر ۶ ماه دریافت کنند.
• استرداد یا وصول: اگر ظرف ۶ ماه نصب ماشین‌آلات احراز شود و مؤدی بدهی دیگری نداشته باشد، چک مسترد می‌گردد. در غیر این صورت، مهلت تنها برای یک دوره ۳ ماهه قابل تمدید است.
• عوارض ۱۲ در هزار: طبق بخشنامه فروردین ۱۴۰۵، گمرک مکلف است علاوه بر حقوق ورودی، معادل ۱۲ در هزار (۱.۲٪) ارزش گمرکی را به عنوان عوارض موضوع ماده ۴۲ قانون VAT دریافت و به حساب خزانه واریز کند.

نتیجه‌گیری و توصیه‌های راهبردی ۱۴۰۵

سال ۱۴۰۵ سالِ «انضباط مالی» و «هوشمندسازی نظارت‌ها»ست. با افزایش نرخ ارز محاسباتی به ۱۰۳، هزینه‌های ترخیص به طور پیش‌فرض افزایش یافته است، اما ظرفیت‌های قانونی جدید در برنامه هفتم (ماده ۴۸) فرصت طلایی برای نوسازی خطوط تولید با معافیت ۱۰۰ درصدی فراهم کرده است.

توصیه می‌شود واحدهای تولیدی پیش از پایان هر فصل نسبت به نهایی کردن پرونده‌های ارزی خود اقدام کنند تا با محدودیت سقف ارزی مواجه نشوند. همچنین با توجه به سیستمی شدن استعلامات، هرگونه مغایرت در کاتالوگ فنی با دستگاه وارداتی می‌تواند منجر به ابطال معافیت و قاچاق‌انگاری کالا شود. بهره‌گیری از مشاوران متخصص برای تطبیق ماشین‌آلات با لیست‌های عدم ساخت داخل و استفاده از ظرفیت چک برای VAT، کلید موفقیت در مدیریت نقدینگی پروژه‌های صنعتی در سال جاری است.

منابع

1. ماده 119 قانون امور گمرکی – مهدی داودآبادی, accessed on February 24, 2026, https://davoudabadi.ir/page/0951487/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-119-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9%DB%8C
2. فهرست 61 قلم ماشین آلات و تجهیزات وارداتی مشمول صدور معافیت …, accessed on February 24, 2026, https://ixport.ir/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-61-%D9%82%D9%84%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%AC%D9%87%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA%DB%8C/
3. ضوابط معافیت از پرداخت حقوق ورودی ماشین‌آلات خط تولید اعلام شد – ایرنا, accessed on February 24, 2026, https://www.irna.ir/news/83794377/%D8%B6%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D2%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AE%D8%B7-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF
4. مالیات بر ارزش افزوده خرید ماشین آلات خطوط تولید – ACCPress.com – تازه های حسابداری, accessed on February 24, 2026, https://www.accpress.com/news/1403/05/%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D9%88%D8%AF%D9%87-%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AE/
5. راهنمای صدور جواز تاسیس از طریق سامانه بهین یاب, accessed on February 24, 2026, https://rooziato.com/1397151310/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3/
6. ارائه تسهیلات معافیت حقوق ورودی موضوع ماده 121 قانون امور گمرکی (صدور معافیت گمرکی ماشین آلات), accessed on February 24, 2026, https://khadamat.mardom.ir/Service/Details?ServiceId=13011230101
7. سوالات متداول عملیات تجارت خارجی در سامانه جامع تجارت – آیکسپورت : مرجع صادرات و واردات, accessed on February 24, 2026, https://ixport.ir/questions-answers-foreign-trade-department-in-ntsw-%D8%B3%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AE/