واردات کاغذ و سلولوز از روسیه ۲۰۲۶

فهرست مطالب

در آستانه سال ۲۰۲۶، تعاملات تجاری میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه وارد فاز جدیدی از همکاری‌های استراتژیک بلندمدت شده است. امضای برنامه رایزنی‌های میان وزارتخانه‌های خارجه دو کشور برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸ و اجرایی شدن معاهده شراکت استراتژیک جامع، بستری پایدار برای مبادلات کالا، به‌ویژه در بخش صنایع حیاتی مانند کاغذ و سلولوز فراهم آورده است.¹

روسیه به عنوان یکی از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر فیبری جهان و ایران به عنوان بازاری با تقاضای ساختاری رو به رشد در حوزه بسته‌بندی و صنایع سلولوزی، زنجیره تأمین یکپارچه‌ای را شکل داده‌اند که فراتر از خرید و فروش ساده کالا، شامل همکاری‌های لجستیکی، بانکی و صنعتی است.² در گزارش «واردات کاغذ و سلولوز از روسیه ۲۰۲۶» به تحلیل شرایط این تجارت خواهیم پرداخت.

تحلیل دینامیک بازار کاغذ و سلولوز در افق ۲۰۲۶

چشم‌انداز بازار کاغذ در سال ۲۰۲۶ نشان‌دهنده یک تحول ساختاری در الگوهای مصرف و تولید است. بر اساس تحلیل‌های آماری، بازار بسته‌بندی کاغذی روسیه در سال ۲۰۲۶ ارزشی معادل ۲۸.۹ میلیارد دلار پیدا کرده و با نرخ رشد مرکب سالانه (CAGR) ۴.۱۹٪ به سمت سال ۲۰۳۱ در حرکت است.⁴ این رشد تحت تأثیر سه محرک اصلی قرار دارد: جایگزینی گسترده واردات با محصولات داخلی، افزایش ۴۵ درصدی حجم تجارت الکترونیک که تقاضا برای ورق‌های کارتن و مقواهای کنگره‌ای را به شدت افزایش داده، و الزامات رگولاتوری برای جایگزینی پلاستیک با مواد پایه فیبری.⁴

در سمت ایران، بازار شاهد پارادوکس‌های جالبی است. از یک سو، پیش‌بینی می‌شود صادرات کاغذ ایران تا سال ۲۰۲۶ به ۱.۷ میلیون تن برسد که نشان‌دهنده رشد ظرفیت‌های تولید داخلی در بخش‌های خاصی از کاغذهای بازیافتی و بسته‌بندی است.⁵ از سوی دیگر، واردات کاغذهای خاص و خمیر سلولوز همچنان یک ضرورت استراتژیک باقی مانده است، هرچند حجم واردات برخی اقلام نهایی با کاهش مواجه شده و از ۹۲ هزار تن در سال ۲۰۲۱ به حدود ۳۰ هزار تن در سال ۲۰۲۶ میل نموده است.⁵ این کاهش نشان‌دهنده تغییر سیاست ایران از واردات محصول نهایی به سمت واردات مواد اولیه (سلولوز) و رول‌های مادر برای فرآوری در داخل کشور است.²

در سطح جهانی، بازار استات سلولز نیز که یکی از مشتقات کلیدی سلولوز است، در سال ۲۰۲۶ به حجمی معادل ۶.۱۹ میلیارد دلار رسیده است.⁷ تقاضای فزاینده برای محصولات زیست‌تخریب‌پذیر و جایگزین‌های پلاستیکی با سمیت کم، محرک اصلی این بازار در دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۵ خواهد بود.⁷

شاخص‌های کلیدی بازار کاغذ و سلولوز (تخمین ۲۰۲۶)

شاخص بازار	مقدار / وضعیت	منبع
ارزش بازار بسته‌بندی کاغذی روسیه (۲۰۲۶)	۲۸.۹ میلیارد دلار	⁴
نرخ رشد مرکب سالانه (CAGR) روسیه ۲۰۲۶-۲۰۳۱	۴.۱۹٪	⁴
حجم صادرات کاغذ ایران (پیش‌بینی ۲۰۲۶)	۱.۷ میلیون تن متری	⁵
سهم کشاورزی و چوب در تجارت ایران-روسیه	حدود ۶۰٪	³
قیمت متوسط واردات مقوا به ایران (۲۰۲۲)	۱,۸۸۵ دلار در هر تن	⁸
نرخ رشد بازار استات سلولز جهانی (۲۰۲۶)	۸.۰٪	⁷

شناسایی و تعامل مستقیم با تولیدکنندگان تراز اول روسیه

در سال ۲۰۲۶، واردات موفق بر پایه حذف واسطه‌ها و برقراری تماس مستقیم با غول‌های صنعتی فدراسیون روسیه استوار است. شرکت‌های روسی با سرمایه‌گذاری‌های کلان در خطوط تولید مدرن، ظرفیت‌های صادراتی خود را به سمت کشورهای اوراسیا و خاورمیانه تغییر جهت داده‌اند.⁹

گروه ایلیم (Ilim Group): لیدر بازار سلولوز

گروه ایلیم بزرگ‌ترین بازیگر صنعت سلولوز و کاغذ در روسیه است که ۷۶٪ از خمیر کاغذ تجاری کشور را تولید می‌کند.¹⁰ این شرکت با تولید سالانه بیش از ۳.۹ میلیون تن محصول، در کارخانه‌های کوریاژما، براتسک و اوست-ایلیمسک، انواع سلولوز، کاغذهای تحریر سفید و مقواهای بسته‌بندی را عرضه می‌کند.¹⁰ در سال ۲۰۲۶، تمرکز ایلیم بر صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا و همکاری‌های مستقیم با بازارهای خاورمیانه است، به‌طوری که حجم صادرات آن به بیش از ۲ میلیون تن رسیده است.¹¹

گروه سگژا (Segezha Group): متخصص کاغذهای کرافت

گروه سگژا به عنوان پیشرو در تولید کاغذهای کیسه‌ای کرافت و محصولات چوبی، در سال ۲۰۲۶ حضور خود را در آسیا تقویت کرده است.⁹ این شرکت با بهره‌گیری از منابع عظیم جنگلی، تنها تولیدکننده کاغذ کرافت میکروکریپد با مقاومت بالا در روسیه است که ظرفیت آن به ۳۸۴ هزار تن در سال می‌رسد.¹² سگژا در سال ۲۰۲۶ با راه‌اندازی خوشه‌های تولیدی و لجستیکی جدید، فرآیند پرداخت‌های بین‌المللی و هزینه‌های حمل را برای خریداران استراتژیک کاهش داده است.⁹

پروتکل‌های ارتباطی و خرید مستقیم

تجار ایرانی برای خرید مستقیم در سال ۲۰۲۶ باید از پلتفرم‌های رسمی الکترونیکی این شرکت‌ها استفاده کنند. برای مثال، گروه سگژا از سامانه SAP Ariba برای فرآیندهای مناقصه و فروش استفاده می‌نماید.¹³ ارتباط با دپارتمان‌های فروش از طریق ایمیل‌های رسمی (مانند [email protected]) و ارائه درخواست‌های رسمی (Letter of Intent) به زبان روسی یا انگلیسی اولین گام در برقراری زنجیره تأمین مستقیم است.¹²

سازوکارهای بانکی و مالی: گذار به روبل دیجیتال و ریال

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای سال ۲۰۲۶، کاهش وابستگی به نظامات مالی غربی و تسویه بیش از ۸۰٪ مبادلات تجاری ایران و روسیه با ارزهای ملی است.³ این تحول ناشی از پیوند عمیق میان زیرساخت‌های بانکی دو کشور و ایجاد جایگزین‌های عملیاتی برای سوئیفت است.¹⁴

اتصال شبکه‌های پرداخت “شتاب” و “میر” (Mir-Shetab)

پروژه اتصال شبکه پرداخت ایران (شتاب) و روسیه (میر) که فاز اول آن در نوامبر ۲۰۲۴ کلید خورده بود، در سال ۲۰۲۶ به بلوغ کامل رسیده است.¹⁵ این سیستم در سه فاز عملیاتی شده است:

امکان برداشت روبل از خودپردازهای روسیه توسط دارندگان کارت‌های ایرانی.¹⁷
امکان خرید دارندگان کارت‌های “میر” روسیه در پایانه‌های فروشگاهی (POS) ایران با استفاده از تکنولوژی NFC و اپلیکیشن Mir Pay.¹⁵
یکپارچگی کامل که به تجار و مسافران اجازه می‌دهد بدون نیاز به ارزهای واسط، تراکنش‌های خود را مستقیماً انجام دهند.¹⁷

نقش استراتژیک بانک VTB در تهران

بانک VTB به عنوان دومین بانک بزرگ روسیه، در سال ۲۰۲۵ دفتر نمایندگی خود در تهران را به شعبه کامل ارتقا داد.¹⁴ این بانک در سال ۲۰۲۶ به عنوان اصلی‌ترین کانال تسویه وجوه B2B برای واردات کاغذ عمل می‌کند. خدمات VTB شامل حساب‌های correspondent به روبل، حواله‌های مستقیم و تامین مالی صادرات است که ریسک‌های ناشی از تحریم را برای بازرگانان ایرانی به حداقل می‌رساند.¹⁴ همچنین این بانک در سال ۲۰۲۶ ارائه خدمات معاملاتی دارایی‌های دیجیتال را نیز در دستور کار قرار داده است.¹⁹

روبل دیجیتال و ارزهای جایگزین

از سپتامبر ۲۰۲۶، روسیه استفاده از روبل دیجیتال را برای تمامی بانک‌های بزرگ و سیستم بودجه‌ای خود اجباری کرده است.²⁰ این ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) به عنوان شکل سوم پول در کنار نقد و اعتبار، امکان انجام تراکنش‌های تجاری فرامرزی را با سرعت بالا و امنیت بی‌نظیر فراهم می‌آورد.²⁰ پیوند میان سپام (SEPAM) ایران و اس‌پی‌اف‌اس (SPFS) روسیه نیز ارسال پیام‌های مالی را برای خریدهای کلان سلولوز تضمین کرده است.¹⁴

لجستیک و کریدورهای حمل و نقل در افق ۲۰۲۶

حمل و نقل کاغذ و سلولوز به دلیل ماهیت حجیم و حساسیت به رطوبت، نیازمند زیرساخت‌های لجستیکی تخصصی است. کریدور شمال-جنوب (INSTC) در سال ۲۰۲۶ به شریان اصلی این تجارت تبدیل شده است.²¹

مسیر دریایی دریای خزر و بنادر شمالی

مسیر دریایی همچنان اقتصادی‌ترین گزینه برای انتقال محموله‌های کاغذ کرافت و سلولوز از روسیه به ایران است. بنادر آستراخان و ماخاچ‌کالا در روسیه و بنادر انزلی، امیرآباد و نوشهر در ایران، نقاط کلیدی این زنجیره هستند.²³ بندر امیرآباد به دلیل اتصال مستقیم به شبکه ریلی ایران، موقعیت ممتازی برای تخلیه و ارسال مستقیم کاغذ به چاپخانه‌ها و واحدهای صنعتی مرکز کشور دارد.²⁴

تحولات ریلی: پروژه رشت-آستارا

در سال ۲۰۲۶، ساخت راه آهن ۱۶۲ کیلومتری رشت-آستارا با سرمایه‌گذاری ۱.۶ میلیارد یورویی روسیه با جدیت در حال پیگیری است.²¹ این پروژه که حلقه مفقوده کریدور شمال-جنوب محسوب می‌شود، پس از تکمیل، ظرفیت حمل بار را به ۱۵ میلیون تن در سال افزایش خواهد داد و زمان تحویل کالا از روسیه به خلیج فارس را از ۶ هفته به ۳ هفته کاهش می‌دهد.²¹ تا زمان افتتاح کامل این خط، حمل و نقل ترکیبی (ریلی-جاده‌ای) از طریق مرز آستارا به عنوان مسیر مکمل مورد استفاده قرار می‌گیرد.²¹

لجستیک در مناطق آزاد: منطقه آزاد انزلی

منطقه آزاد تجاری-صنعتی انزلی در سال ۲۰۲۶ به عنوان قطب لجستیکی صنایع سلولوزی در شمال ایران شناخته می‌شود. وجود بندر کاسپین با پست‌های اسکله مدرن و اتصال به راه آهن سراسری، امکان واردات مواد اولیه سلولوزی و فرآوری آن‌ها را در واحدهای صنعتی مستقر در منطقه فراهم کرده است.²⁷ معافیت‌های مالیاتی ۲۰ ساله و بخشودگی‌های گمرکی برای ورود ماشین‌آلات، جذابیت این منطقه را برای واردکنندگان کاغذ دوچندان نموده است.²⁷

فرآیندها و تشریفات گمرکی در سال ۲۰۲۶

واردات کاغذ به ایران مشمول قوانین دقیق گمرکی و اولویت‌بندی‌های ارزی است که در کتاب مقررات صادرات و واردات سال ۱۴۰۴-۱۴۰۵ تدوین شده است.

تعرفه‌های گمرکی و کدهای HS کلیدی

برای جلوگیری از پرداخت هزینه‌های اضافی، شناسایی کد تعرفه درست حیاتی است. در سال ۲۰۲۶، سیاست‌های گمرکی به سمت حمایت از واردات رول‌های مادر و فرآوری در داخل گرایش دارد.⁶

نوع کالا	کد HS	حقوق ورودی	ملاحظات مالیاتی
کاغذ A4 (بسته‌بندی شده)	48025600	۲۰٪	مشمول ارز متقاضی
کاغذ تحریر (به صورت رول)	48101300	۵٪	اولویت تخصیص ارز
کاغذ روزنامه (رول یا ورق)	48010000	۴٪	معاف از ارزش افزوده
کاغذ و مقوای صافی	48232000	متغیر	کاربرد صنعتی/آزمایشگاهی
کاغذ دیواری (رول)	4814	۲۰٪	محاسبه بر اساس CIF

اسناد و مجوزهای الزامی

ترخیص کالا در سال ۲۰۲۶ از طریق سامانه EPL و پنجره واحد تجارت فرامرزی انجام می‌شود. اسناد کلیدی عبارتند از:

ثبت سفارش: تاییدیه وزارت صمت که در سال ۲۰۲۶ برای برخی کدهای تعرفه در اولویت اول قرار گرفته است.³⁰
مجوز ارزی: تاییدیه بانک مرکزی برای تخصیص ریال یا روبل جهت حواله به ذینفع روسی.³⁰
گواهی مبدأ و فاکتور فروش: ممهور به مهر اتاق بازرگانی روسیه یا سفارت ایران در مسکو.⁶
ترخیصیه و قبض انبار: صادر شده توسط شرکت‌های کشتیرانی فعال در دریای خزر.²³

استانداردهای اجباری و کنترل کیفیت (ISIRI)

صنعت کاغذ در ایران تحت نظارت شدید سازمان ملی استاندارد قرار دارد. در سال ۲۰۲۶، ارائه گواهی بازرسی (COI) برای بسیاری از محصولات کاغذی جهت ترخیص الزامی است.³³

لیست استانداردهای ملی برای کاغذ و سلولوز

واردکنندگان باید اطمینان حاصل کنند که محصولات تولیدی کارخانجات روسی با استانداردهای زیر مطابقت دارند ³⁵:

ISIRI 6615: استاندارد کاغذ کپی برای فرآیندهای چاپ تونر خشک.
ISIRI 2875: ویژگی‌های کاغذ کرافت سفید شده برای بسته‌بندی.
ISIRI 157: اندازه‌های استاندارد کاغذ تحریر (سری A و B).
ISIRI 8004: طبقه‌بندی انواع کاغذ بر اساس مصارف نهایی در ایران.
ISIRI 4317: واژه‌نامه تخصصی سلولوز و خمیر کاغذ (بخش‌های ۱ تا ۵).

آزمایش‌های استاندارد شامل بررسی گراماژ، مقاومت به ترکیدگی، میزان جذب آب (تست کاب)، درجه سفیدی و شفافیت کاغذ است.³³ عدم انطباق با این استانداردها می‌تواند منجر به مرجوع شدن محموله یا جریمه‌های سنگین گمرکی شود.³⁶

استانداردهای انبارداری و نگهداری کاغذ و سلولوز

کاغذ به عنوان یک محصول هیدروسکوپیک، به شدت تحت تأثیر شرایط محیطی قرار می‌گیرد. انبارداری اصولی در سال ۲۰۲۶، نه تنها یک الزام فنی بلکه یک راهبرد برای حفظ ارزش سرمایه در برابر نوسانات بازار است.³⁸

مدیریت دما و رطوبت در انبار

دما و رطوبت نسبی باید در محدوده‌ای ثابت نگه داشته شوند تا از تغییرات فیزیکی در الیاف سلولوز جلوگیری شود.³⁸

رطوبت نسبی: باید بین ۴۵٪ تا ۵۵٪ حفظ شود. رطوبت بالا باعث موج‌دار شدن لبه‌های کاغذ (Wavy edges) و رطوبت پایین باعث تردی و شکست الیاف می‌شود.⁴⁰
دما: دمای ایده‌آل بین ۲۰ تا ۲۳ درجه سانتی‌گراد است. نوسانات دمایی شدید می‌تواند منجر به میعان رطوبت در بسته‌بندی‌ها و بروز لکه‌های قارچی شود.³⁸

اصول چیدمان و حفاظت فیزیکی

فاصله از کف و دیوار: محموله‌ها باید روی پالت‌های استاندارد با فاصله حداقل ۱۵ سانتی‌متر از کف و ۳۰ سانتی‌متر از دیوارهای انبار قرار گیرند تا جریان هوا برقرار باشد.³⁸
جلوگیری از نور مستقیم: تابش خورشید باعث زرد شدن کاغذ و تجزیه شیمیایی لیگنین موجود در آن می‌شود.⁴⁰
دوری از مواد شیمیایی: کاغذ نباید در مجاورت اسیدها، بازها یا مواد با بوی نافذ نگهداری شود، زیرا الیاف سلولوز به سرعت بو و آلاینده‌های محیطی را جذب می‌کنند.³⁸

انبارداری در بنادر شمالی ایران

به دلیل اقلیم مرطوب گیلان و مازندران، انبارداری کاغذ در بنادر انزلی و امیرآباد نیازمند استفاده از انبارهای مسقف و مجهز به سیستم‌های رطوبت‌گیر (Dehumidifier) است.⁴¹ هزینه‌های انبارداری در سال ۱۴۰۴-۱۴۰۵ بر اساس جداول تعرفه سازمان بنادر محاسبه می‌شود که برای کاغذ، مبنای محاسبه ترکیبی از وزن و ۵۰٪ حجم است.⁴³ تجار باید توجه داشته باشند که مهلت توقف کالا در انبار گمرک ۳ ماه است و پس از آن، کالا در معرض خطر متروکه شدن و واگذاری به سازمان جمع‌آوری و فروش اموال تملیکی قرار می‌گیرد.⁴¹

تحلیل استراتژیک و مدیریت ریسک در سال ۲۰۲۶

واردات کاغذ از روسیه علی‌رغم فرصت‌های بی‌نظیر، با چالش‌هایی همراه است که نیازمند رویکردی تحلیلی است.

ریسک نوسانات نرخ ارز و روبل دیجیتال

با وجود حذف دلار از ۸۰٪ مبادلات، نوسان نرخ برابری ریال در برابر روبل همچنان وجود دارد.³ در سال ۲۰۲۶، استفاده از ابزارهای پوشش ریسک (Hedging) در شعب بانک VTB و بهره‌گیری از حواله‌های روبل دیجیتال برای تسویه حساب‌های سریع، راهکاری موثر برای مقابله با نوسانات بازار ارز است.¹⁴

مدیریت زنجیره تأمین در بازارهای رقابتی

روسیه در سال ۲۰۲۶ با تقاضای بالایی از سوی بازار چین مواجه است.⁹ برای تضمین تأمین کالا، واردکنندگان ایرانی باید به سمت قراردادهای بلندمدت (Off-take agreements) حرکت کنند. همچنین، واردات کاغذ به صورت رول‌های عظیم (Jumbo Rolls) و تبدیل آن‌ها به سایزهای استاندارد (مانند A4) در داخل ایران، به دلیل بهره‌مندی از تعرفه پایین‌تر (۵٪ به جای ۲۰٪)، مزیتی رقابتی ایجاد می‌کند که می‌تواند هزینه‌های تمام شده را تا ۱۵٪ کاهش دهد.⁶

نتیجه‌گیری و توصیه‌های کلیدی

واردات کاغذ و سلولوز از روسیه در سال ۲۰۲۶، ستون فقرات صنایع چاپ و بسته‌بندی ایران را تشکیل می‌دهد. با یکپارچگی سیستم‌های پرداخت “میر” و “شتاب” و حضور فعال بانک‌های روسی در تهران، بزرگ‌ترین مانع تجارت یعنی تسویه مالی برطرف شده است. بازرگانان موفق در سال ۲۰۲۶ کسانی هستند که:

با حذف واسطه‌ها، مستقیماً با تولیدکنندگانی نظیر ایلیم و سگژا وارد مذاکره می‌شوند.¹³
از پتانسیل لجستیکی بنادر شمالی و منطقه آزاد انزلی برای کاهش هزینه‌های انبارداری و بهره‌مندی از معافیت‌های مالیاتی استفاده می‌کنند.²⁷
با رعایت دقیق استانداردهای ISIRI و کدهای تعرفه، زمان ترخیص کالا را در گمرکات به حداقل می‌رسانند.⁶ در نهایت، تمرکز بر واردات مواد اولیه سلولوزی و فرآوری محصولات نهایی در داخل، هوشمندانه‌ترین استراتژی برای انطباق با سیاست‌های اقتصادی سال ۲۰۲۶ است.