راهنمای واردات مواد اولیه دارویی از هند در ۱۴۰۴؛ لیست کامل مجوزها

فهرست مطالب

صنعت داروسازی و تامین مواد اولیه شیمیایی در سال ۱۴۰۴ با تحولات بنیادین در زنجیره تامین و سیاست‌های ارزی مواجه شده است که هند را به عنوان اصلی‌ترین مبدأ تامین مواد اولیه دارویی (API) و مواد شیمیایی واسط برای ایران تثبیت کرده است. با توجه به سهم قابل توجه محصولات هندی در سبد دارویی کشور، درک دقیق دستورالعمل‌های سازمان غذا و دارو، نحوه کار با سامانه‌های نظارتی همچون تیتک (TTAC) و مدیریت چالش‌های ارزی و لجستیکی، برای هر بازرگان و تولیدکننده ایرانی الزامی است.

گزارش تخصصی «واردات مواد اولیه دارویی از هند» به تحلیل عمیق فرآیندهای واردات، لیست مجوزهای مورد نیاز و راهکارهای عبور از موانع تجاری در سال پیش رو می‌پردازد. اهمیت این موضوع از آنجایی دوچندان می‌شود که نوسانات ارزی و تغییر در سیاست‌های حمایتی دولت، بازرگانان را ملزم به اتخاذ رویکردهای دقیق‌تر و علمی‌تر کرده است. هند که به عنوان “داروخانه جهان” شناخته می‌شود، در سال ۱۴۰۴ نقشی فراتر از یک تامین‌کننده ایفا می‌کند و به شریکی استراتژیک در پایداری سلامت عمومی ایران تبدیل شده است.¹

اهمیت راهبردی هند در زنجیره تامین مواد اولیه دارویی و شیمیایی ایران

هند در سال‌های اخیر موفق شده است جایگاه خود را به عنوان سومین تولیدکننده بزرگ دارو در جهان از نظر حجم تولید تثبیت کند و محصولات خود را به بیش از ۱۵۰ کشور صادر نماید.³ برای ایران، هند نه تنها یک منبع ارزان‌قیمت، بلکه یک شریک تکنولوژیک در حوزه بیوفارما و تولید مواد شیمیایی پیچیده محسوب می‌شود. در سال ۲۰۲۵ میلادی، صادرات محصولات دارویی هند به ایران با جهشی ۷۰ درصدی روبرو شد که این رقم بالاترین سطح در پنج سال اخیر بوده است.⁴ این رشد خیره‌کننده نشان‌دهنده اعتماد فزاینده صنایع داخلی ایران به استانداردهای کیفی هند و همچنین تسهیل مسیرهای لجستیکی میان دو کشور است.

تنوع گسترده مواد اولیه شیمیایی وارداتی از هند، طیف وسیعی از صنایع را پوشش می‌دهد. از اسیدهای پایه مانند اسید سولفوریک و اسید سیتریک گرفته تا مواد اولیه پیچیده‌تر دارویی مانند آزیترومایسین و آموکسی‌سیلین تری‌هیدرات، همگی در فهرست کالاهای وارداتی از این کشور قرار دارند.⁵

تحلیل‌های بازرگانی نشان می‌دهد که تمرکز بر تامین مواد اولیه از هند، به دلیل هزینه‌های پایین تولید و وجود زیرساخت‌های عظیم تحقیق و توسعه در شهرهایی مانند حیدرآباد و بمبئی، برای شرکت‌های ایرانی بسیار سودآورتر از منابع اروپایی است. علاوه بر این، همکاری‌های دوجانبه در سطح اتاق‌های بازرگانی و شورای ترویج صادرات داروی هند (PHARMEXCIL) باعث شده است که مکانیزم‌های حل اختلاف و استعلام کیفیت با سرعت بیشتری نسبت به گذشته انجام شود.⁶

در سال ۱۴۰۴، با توجه به بودجه ابلاغی دولت و تخصیص ارزهای ترجیحی و نیمایی، نقش هند در تامین مواد اولیه استراتژیک پررنگ‌تر خواهد بود. دولت ایران با هدف کاهش وابستگی به واردات داروهای ساخته شده، سیاست‌های تشویقی گسترده‌ای را برای واردات مواد موثره (API) در نظر گرفته است تا تولید داخلی تقویت شود. در این مسیر، مواد شیمیایی واسط که پایه اصلی سنتز داروها هستند، بیشترین سهم را در ثبت سفارش‌های سال جاری به خود اختصاص داده‌اند.⁵

چارچوب قانونی و دستورالعمل‌های سازمان غذا و دارو در سال ۱۴۰۴

سازمان غذا و داروی ایران به عنوان نهاد نظارتی اصلی، در سال ۱۴۰۴ دستورالعمل‌های جدیدی را ابلاغ کرده است که هدف آن شفاف‌سازی زنجیره تامین و حمایت از تولیدات داخلی است. بر اساس این ضوابط، هرگونه واردات مواد اولیه دارویی منوط به اخذ تاییدیه فنی از اداره کل امور دارو و مواد تحت کنترل است.⁹ واردکنندگان باید ابتدا صلاحیت خود را در سامانه مدیریت پروانه‌های سلامت‌محور (IRC) به اثبات برسانند و برای هر قلم کالا، کد اختصاصی دریافت کنند.¹¹

یکی از مهم‌ترین تغییرات در دستورالعمل‌های سال ۱۴۰۴، سخت‌گیری در مورد واردات مواد اولیه‌ای است که مشابه تولید داخل دارند. طبق بخشنامه “سیاست وزنی واردات مواد اولیه”، تمامی شرکت‌های متقاضی ملزم هستند ابتدا از تولیدکنندگان داخلی استعلام کنند. در صورتی که تولیدکننده داخلی ظرف ۱۰ روز کاری پاسخ مثبت مبنی بر توانایی تامین کالا ندهد، سازمان غذا و دارو مجوز واردات را صادر خواهد کرد.¹³ این رویکرد باعث شده است که بازرگانان پیش از هرگونه مذاکره با تامین‌کنندگان هندی، ابتدا وضعیت تولید داخل را به دقت بررسی کنند تا با سد قانونی مواجه نشوند.

علاوه بر این، سازمان غذا و دارو بر رعایت استانداردهای کیفیت بین‌المللی تاکید ویژه‌ای دارد. کلیه محصولات وارداتی باید دارای گواهی‌های آنالیز دقیق (COA) و در صورت لزوم، گواهی محصول دارویی (CPP) باشند که توسط مراجع قانونی کشور هند صادر شده و به تایید سفارت ایران رسیده باشد.¹⁴ این سازمان همچنین در سال ۱۴۰۴، فرآیند نمونه‌برداری و آزمایش در آزمایشگاه‌های مرجع را تسریع کرده است تا از رسوب کالا در گمرکات جلوگیری شود.¹⁶

لیست جامع مجوزهای مورد نیاز برای واردات مواد دارویی و شیمیایی

فرآیند واردات مواد اولیه دارویی و شیمیایی از هند در سال ۱۴۰۴ مستلزم دریافت مجموعه‌ای از مجوزهای عمومی و تخصصی است که عدم وجود هر یک می‌تواند منجر به توقف کالا در گمرک یا ابطال ثبت سفارش شود. این مجوزها در سه لایه اصلی طبقه‌بندی می‌شوند: مجوزهای هویتی شرکت، مجوزهای فنی کالا و مجوزهای ترخیص.¹⁸

مجوزهای هویتی و ثبتی شرکت واردکننده

در لایه اول، شرکت واردکننده باید دارای کارت بازرگانی معتبر باشد که فعالیت در حوزه دارو یا مواد شیمیایی در آن قید شده باشد. علاوه بر این، ثبت شرکت در سامانه جامع تجارت و سامانه تیتک (TTAC) الزامی است.¹⁸ انتصاب یک مسئول فنی واجد شرایط که داروساز دارای پروانه دائم باشد، از پیش‌شرط‌های اصلی برای دریافت پروانه فعالیت از سازمان غذا و دارو است. مسئول فنی وظیفه نظارت بر کیفیت، بررسی مدارک علمی و اطمینان از مطابقت کالا با استانداردهای DMF (فایل اصلی دارو) را بر عهده دارد.¹⁵

مجوزهای فنی و کیفی کالا (کد IRC و IRC تامین‌کننده)

در لایه دوم، برای هر ماده اولیه باید کد IRC دریافت شود. این کد نشان‌دهنده تایید علمی و ایمنی ماده توسط کارشناسان سازمان غذا و دارو است. برای دریافت این کد، واردکننده باید فایل فنی محصول شامل جزئیات فرمولاسیون، روش‌های تولید و نتایج تست‌های پایداری را ارائه دهد.¹² همچنین، کارخانه تولیدکننده در هند نیز باید در سامانه سازمان غذا و دارو ثبت شده باشد. در سال ۱۴۰۴، سازمان بر بازرسی‌های دوره‌ای از خطوط تولید خارجی تاکید دارد و شرکت‌هایی که دارای گواهی‌های GMP معتبر بین‌المللی هستند، در اولویت صدور مجوز قرار می‌گیرند.⁹

مجوزهای تخصصی برای مواد شیمیایی و دارویی خاص

بسته به ماهیت ماده وارداتی، ممکن است مجوزهای دیگری نیز مورد نیاز باشد. برای مثال، واردات مواد شیمیایی خطرناک، سمی یا قابل اشتعال نیازمند مجوز حمل مواد خطرناک و تاییدیه سازمان حفاظت محیط زیست است.¹⁸ همچنین موادی که منشأ حیوانی دارند یا در فرآیند تولید آن‌ها از فرآورده‌های دامی استفاده شده است، باید گواهی عدم آلودگی (BSE/TSE) را از مراجع معتبر هند دریافت کنند.¹⁹ برای داروهای تحت کنترل یا موادی که پتانسیل سوءمصرف دارند (مانند برخی پیش‌سازهای شیمیایی)، مجوزهای ویژه از ستاد مبارزه با مواد مخدر و اداره کل نظارت بر داروهای تحت کنترل سازمان غذا و دارو الزامی است.¹⁰

تحلیل فرآیند ثبت سفارش و مدیریت سامانه تیتک (TTAC)

سامانه تیتک در سال ۱۴۰۴ به قلب تپنده نظارت بر زنجیره تامین دارو تبدیل شده است. تمامی فرآیندها از زمان درخواست اولیه واردات تا زمان توزیع نهایی در این سامانه ثبت و رصد می‌شود.²² واردکنندگان موظف هستند پس از نهایی کردن قرارداد با تامین‌کننده هندی، پروفرما (پیش‌فاکتور) خود را در این سامانه بارگذاری کنند. در این مرحله، کارشناسان سازمان غذا و دارو قیمت محصول را با قیمت‌های جهانی و سوابق واردات قبلی مقایسه می‌کنند تا از خروج بی‌رویه ارز جلوگیری شود.¹⁷

پس از تایید فنی در تیتک، پرونده به سامانه جامع تجارت منتقل می‌شود تا مراحل بانکی و تخصیص ارز آغاز گردد. یکی از نکات کلیدی در سال ۱۴۰۴، لزوم دریافت شناسه کالا و شناسه رهگیری (UID) برای تمامی اقلام وارداتی است. این شناسه‌ها امکان ردیابی کالا را در تمام مسیر لجستیکی فراهم می‌کنند و از ورود کالاهای تقلبی یا تاریخ گذشته به بازار جلوگیری می‌نمایند.²⁴ واردکنندگان باید دقت داشته باشند که هرگونه مغایرت بین اطلاعات ثبت شده در تیتک و اسناد فیزیکی کالا، منجر به جریمه‌های سنگین و توقیف محموله در گمرک خواهد شد.¹²

شفافیت ایجاد شده توسط سامانه تیتک، به دولت کمک کرده است تا نیاز واقعی بازار را به دقت تحلیل کند. در سال ۱۴۰۴، تخصیص ارز بر اساس اولویت‌های درمانی و کمبودهای احتمالی کشور انجام می‌شود. شرکت‌هایی که در این سامانه سابقه مثبتی داشته و تعهدات ارزی خود را به موقع ایفا کرده‌اند، در فرآیندهای ثبت سفارش و تخصیص ارز با سرعت بیشتری حرکت می‌کنند.²²

سیاست‌های ارزی و بودجه‌ای واردات دارو در سال ۱۴۰۴

بودجه سال ۱۴۰۴ با نگاهی ویژه به حوزه سلامت تدوین شده است. دولت مبلغ ۱۱ میلیارد یورو را برای واردات دارو و کالاهای اساسی اختصاص داده است که بخش عمده‌ای از آن به تامین مواد اولیه تولید داخل تعلق دارد.⁸ تخصیص ارز برای مواد اولیه دارویی عمدتاً در گروه‌های کالایی ۲۱ تا ۲۴ قرار می‌گیرد که از ارزهای حمایتی یا ارز حاصل از صادرات با نرخ‌های کنترل شده بهره‌مند می‌شوند.²⁶

با این حال، مدیریت منابع ارزی در سال ۱۴۰۴ با چالش‌هایی نیز همراه است. نوسانات نرخ ارز و فشار برای انتقال برخی گروه‌های دارویی از ارز ترجیحی به ارز نیمایی، باعث شده است که قیمت‌گذاری مواد اولیه با حساسیت بالایی انجام شود. واردکنندگان باید بدانند که هزینه‌های نقل و انتقال و تبدیل ارز در مکانیزم‌های جدید بانکی بر عهده متقاضی است و بانک مرکزی تنها تا سقف معینی این هزینه‌ها را پوشش می‌دهد.²⁸ همچنین، بانک مرکزی در سال جاری نظارت بر بازگشت ارز صادراتی را تشدید کرده است و شرکت‌هایی که در رفع تعهدات ارزی خود تعلل کنند، از سیستم تخصیص ارز برای واردات محروم خواهند شد.²⁵

در حوزه تعامل با هند، استفاده از مکانیزم‌های “روپیه-ریال” یا سیستم‌های پرداختی خارج از سوئیفت همچنان به عنوان یک راهکار فرعی مورد توجه است. سفارت ایران در هند و بانک مرکزی در حال رایزنی برای ایجاد یک کانال مالی پایدار هستند که بتواند تحریم‌های بین‌المللی را دور بزند.²⁹ این موضوع برای بازرگانان ایرانی بسیار حیاتی است، زیرا تامین نقدینگی و حواله ارز به تامین‌کنندگان هندی، همواره یکی از گلوگاه‌های اصلی در فرآیند واردات بوده است.³⁰

لجستیک و حمل‌ونقل از بنادر هند به ایران با تمرکز بر چابهار

بندر چابهار در سال ۱۴۰۴ به عنوان دروازه طلایی تجارت ایران و هند شناخته می‌شود. با سرمایه‌گذاری‌های گسترده هند در تجهیزات این بندر، از جمله نصب جرثقیل‌های سنگین و توسعه پایانه‌های کانتینری به ارزش ۲۴ میلیون دلار، زمان و هزینه حمل‌ونقل مواد اولیه به شدت کاهش یافته است.³² موقعیت استراتژیک چابهار و دوری آن از تنگه هرمز، امنیت بیشتری را برای محموله‌های حساس دارویی و شیمیایی فراهم می‌کند.³³

واردکنندگان مواد اولیه از هند گزینه‌های متعددی برای حمل‌ونقل دارند. مسیر دریایی مستقیم از بنادر “نوا شوا” (Nhava Sheva) یا “کاندلا” (Kandla) به چابهار یا بندرعباس، پرکاربردترین مسیر است. در سال ۱۴۰۴، دولت تسهیلات ویژه‌ای را برای تخلیه و بارگیری کالا در چابهار در نظر گرفته است، از جمله تخفیف در حقوق ورودی و هزینه‌های انبارداری برای کالاهای اساسی و دارو.³⁴ همچنین، راه‌اندازی مسیرهای تجاری سه‌جانبه با حضور ارمنستان و روسیه، امکان ترانزیت مواد اولیه از هند به آسیای میانه و اروپا را نیز از طریق خاک ایران فراهم کرده است.³²

علاوه بر مسیر دریایی، حمل‌ونقل هوایی برای محموله‌های کم‌حجم و گران‌قیمت یا موادی که نیاز به زنجیره سرد (Cold Chain) دارند، بسیار رایج است. فرودگاه امام خمینی با دارا بودن انبارهای سردخانه مجهز، مقصد اصلی این محموله‌هاست.¹⁹ بازرگانان باید توجه داشته باشند که انتخاب نوع حمل‌ونقل تاثیر مستقیمی بر قیمت تمام شده محصول و همچنین سرعت دریافت مجوزهای ترخیص دارد. در سال ۱۴۰۴، اولویت ترخیص با کالاهایی است که از طریق بنادر استراتژیک مانند چابهار وارد کشور می‌شوند.³²

لیست مواد شیمیایی و دارویی پرتقاضا و شرایط واردات آن‌ها

هند تامین‌کننده طیف وسیعی از مواد اولیه است که در صنایع مختلف ایران کاربرد دارند. شناخت دقیق این مواد و گریدهای آن‌ها برای یک واردکننده حرفه‌ای ضروری است. مواد شیمیایی وارداتی از هند معمولاً در گریدهای صنعتی، خوراکی و دارویی طبقه‌بندی می‌شوند که هر کدام استانداردهای خاص خود را دارند.⁵

اسید اسکوربیک (ویتامین C): این ماده در صنایع دارویی به عنوان ماده موثره و در صنایع غذایی به عنوان نگهدارنده و آنتی‌اکسیدان کاربرد دارد. هند و چین تامین‌کنندگان اصلی این ماده هستند.⁵
اسید سیتریک: یکی از پرمصرف‌ترین مواد در داروسازی برای تنظیم اسیدیته و بهبود طعم داروهاست. گریدهای دارویی آن باید دارای خلوص بسیار بالایی باشند.⁵
بنزوات سدیم و سوربات پتاسیم: به عنوان نگهدارنده‌های قوی در محصولات آرایشی، بهداشتی و دارویی مایع استفاده می‌شوند.⁵
مواد پلیمری و رزین‌ها: پلی‌اتیلن و پلی‌پروپیلن هندی در بسته‌بندی‌های دارویی و ساخت ملزومات پزشکی کاربرد گسترده‌ای دارند.⁵
آنتی‌بیوتیک‌ها و واسط‌های دارویی: موادی مانند آموکسی‌سیلین، ریفامپیسین و سفادروکسیل که هند در تولید آن‌ها پیشرو است. در سال ۲۰۲۶، دولت هند محدودیت‌های جدیدی بر صادرات واسط‌های “پتاسیم کلاوولانات” وضع کرده است تا از ثبات قیمتی در بازارهای جهانی اطمینان حاصل کند.³⁶

واردکنندگان باید در زمان استعلام قیمت از هند، به سیاست‌های صادراتی دولت این کشور (DGFT) نیز توجه کنند. برای مثال، برخی محصولات دارویی ممکن است تحت سیاست‌های “محدودیت صادرات” قرار گیرند تا نیاز داخلی هند تامین شود. هماهنگی با شورای Pharmexcil می‌تواند در دریافت اطلاعات به‌روز درباره محدودیت‌های صادراتی هند بسیار موثر باشد.³

استانداردهای کیفیت و اسناد فنی (DMF و COA)

در سال ۱۴۰۴، سازمان غذا و دارو هیچ‌گونه اغماضی در مورد کیفیت مواد اولیه دارویی نشان نمی‌دهد. واردکنندگان ملزم به ارائه فایل اصلی دارو (Drug Master File – DMF) هستند. این فایل حاوی تمامی جزئیات محرمانه فرآیند تولید، روش‌های کنترل کیفیت، پایداری ماده و ناخالصی‌های احتمالی است.⁹ اگرچه ارائه کامل DMF برای برخی مواد غیرضروری است، اما داشتن آن به عنوان یک امتیاز مثبت برای شرکت واردکننده در زمان بررسی پرونده فنی محسوب می‌شود.

سند دیگری که در زمان ترخیص کالا حیاتی است، برگه آنالیز (Certificate of Analysis – COA) است. این برگه باید شامل نتایج تست‌های آزمایشگاهی بر روی هر بچ (Batch) تولیدی باشد و توسط مسئول فنی کارخانه تولیدکننده در هند امضا و مهر شده باشد.¹⁴ سازمان غذا و داروی ایران معمولاً نمونه‌برداری تصادفی انجام داده و نتایج را با COA ارائه شده تطبیق می‌دهد. هرگونه مغایرت در پارامترهایی مانند حلالیت، خلوص، فلزات سنگین یا میزان رطوبت، منجر به مرجوع شدن کل محموله خواهد شد.¹⁶

همچنین، برای موادی که در ساخت داروهای تزریقی استفاده می‌شوند، رعایت استانداردهای فارماکوپه بین‌المللی (مانند USP, BP یا EP) الزامی است. واردکنندگان باید اطمینان حاصل کنند که تامین‌کننده هندی قادر به تولید محصول بر اساس آخرین ویرایش این فارماکوپه‌هاست.⁹ در سال ۱۴۰۴، استفاده از تکنولوژی‌های جدید در تولید مواد اولیه، مانند روش‌های سنتز سبز و نانوتکنولوژی، مورد تشویق قرار گرفته است و محصولاتی که با این روش‌ها تولید شده باشند، فرآیند ثبت سریع‌تری را طی می‌کنند.³⁴

چالش‌های نوین و مدیریت ریسک در تجارت با هند (۲۰۲۵-۲۰۲۶)

تجارت بین‌المللی همواره با ریسک‌های متعددی همراه است و واردات از هند در سال ۱۴۰۴ نیز از این قاعده مستثنی نیست. یکی از بزرگترین ریسک‌های سال پیش رو، فشارهای سیاسی بین‌المللی و بازگشت احتمالی تحریم‌های سخت‌گیرانه است. در ژانویه ۲۰۲۶، ایالات متحده تهدید به وضع تعرفه‌های ۲۵ درصدی بر کشورهایی کرده است که با ایران تجارت می‌کنند.³⁷ این موضوع می‌تواند برخی از شرکت‌های بزرگ هندی را که پیوندهای عمیقی با بازار آمریکا دارند، از همکاری با ایران منصرف کند.

برای مدیریت این ریسک، بازرگانان ایرانی باید به سمت همکاری با شرکت‌های متوسط و کوچک (MSME) هند حرکت کنند که وابستگی کمتری به بازارهای غربی دارند. دولت هند نیز از طریق برنامه‌هایی مانند “Chintan Shivir” به دنبال حمایت از صادرات شرکت‌های کوچک دارویی خود به بازارهای منطقه است.³⁸ تنوع‌بخشی به سبد تامین‌کنندگان و عدم اتکا به یک منبع واحد، از دیگر راهکارهای کلیدی در مدیریت ریسک است.⁶

چالش دیگر، بحران نقدینگی در صنعت دارو ایران است. بدهی سنگین سازمان‌های بیمه‌گر به داروخانه‌ها و به تبع آن به شرکت‌های تولیدکننده و واردکننده (که به ۵۰ هزار میلیارد تومان رسیده است)، توان مالی شرکت‌ها را برای خرید ارز و ثبت سفارش‌های جدید کاهش داده است.³¹ در این شرایط، استفاده از ابزارهای اعتباری، یوزانس‌های کوتاه‌مدت و تسهیلات بانکی اختصاصی برای حوزه سلامت، راهگشا خواهد بود. همچنین، واردکنندگان باید به تغییرات تعرفه‌های گمرکی که در سال ۱۴۰۴ بین ۴ تا ۱۵ درصد متغیر است، توجه دقیق داشته باشند تا در برآورد قیمت تمام شده دچار خطا نشوند.¹⁸

نتیجه‌گیری و گام‌های عملیاتی برای بازرگانان

واردات مواد اولیه دارویی و شیمیایی از هند در سال ۱۴۰۴، فرصتی بی‌نظیر برای تقویت تولید ملی و تامین نیازهای بهداشتی کشور است، مشروط بر اینکه با دانش کامل از قوانین و ضوابط انجام شود. هند با دارا بودن زیرساخت‌های عظیم تولیدی و ایران با داشتن بازار مصرف گسترده و نیاز به تکنولوژی‌های نوین، مکمل‌های تجاری خوبی برای یکدیگر هستند. موفقیت در این مسیر نیازمند عبور دقیق از فیلترهای نظارتی سازمان غذا و دارو، مدیریت هوشمندانه منابع ارزی و انتخاب مسیرهای لجستیکی بهینه مانند بندر چابهار است.

برای شروع یک فرآیند واردات موفق، بازرگانان باید در گام نخست نسبت به شناسایی تامین‌کنندگان معتبر هندی و دریافت مدارک فنی (DMF/COA) اقدام کنند. سپس با ثبت دقیق اطلاعات در سامانه‌های تیتک و جامع تجارت، مسیر قانونی را طی نموده و از مشاوره‌های تخصصی کارشناسان بازرگانی و مسئولان فنی بهره‌مند شوند. اکنون زمان آن است که با بهره‌گیری از تسهیلات بودجه‌ای سال ۱۴۰۴ و پتانسیل‌های بندر چابهار، گامی بلند در جهت توسعه تجارت خارجی و ارتقای سطح سلامت جامعه بردارید.