راهنمای ترخیص کالا از گمرک ایران

راهنمای ترخیص کالا از گمرک ایران: از اظهارنامه تا تحویل نهایی محموله

ارسال شده توسط تحریریه تجارت‌نامه ۲۶ مهر ۱۴۰۴

فهرست مطالب

مقدمه: بررسی جامع فرآیندی ترخیص کالا از گمرک ایران

ترخیص کالا، به عنوان فرآیندی پیچیده و حیاتی در قلب تجارت بین‌الملل، نقش محوری در اتصال بازارهای جهانی به زنجیره‌های تأمین داخلی ایفا می‌کند. این فرآیند صرفاً یک تشریفات اداری نیست، بلکه یک اکوسیستم پویا و چندوجهی است که شامل مجموعه‌ای از اقدامات قانونی، مالی و لجستیکی می‌شود و موفقیت در آن نیازمند درک عمیق از جزئیات و قوانین حاکم بر آن است.1 پیچیدگی‌های مرتبط با قوانین متغیر، تعدد اسناد مورد نیاز و ماهیت چندبعدی هزینه‌ها، ترخیص را به یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی فعالان اقتصادی تبدیل کرده است.2 یک اشتباه کوچک در هر مرحله می‌تواند منجر به تأخیرهای پرهزینه، افزایش مالیات‌ها و حتی توقیف کامل محموله شود.2

این گزارش به عنوان یک نقشه راه جامع، به بررسی تمام مراحل ترخیص کالا در ایران می‌پردازد، از لحظه آماده‌سازی اسناد اولیه و ثبت اظهارنامه گمرکی تا زمان تحویل نهایی کالا به صاحب آن.1 هدف از این تحلیل، ارائه یک چشم‌انداز دقیق و تخصصی از فرآیند، شناسایی بازیگران اصلی، تشریح ابعاد مالی و قانونی و ارائه راهکارهای عملی برای غلبه بر چالش‌های رایج است. با دنبال کردن این راهنما، واردکنندگان، صادرکنندگان و مدیران لجستیک می‌توانند با آمادگی کامل وارد این عرصه شده و با بهینه‌سازی فرآیندها، ریسک‌ها را به حداقل رسانده و از اتلاف زمان و سرمایه جلوگیری کنند.

بخش اول: شناخت اکوسیستم ترخیص کالا: مقدمات و بازیگران اصلی

۱.۱. تعریف و اهمیت ترخیص کالا

ترخیص کالا به فرآیند آزادسازی قانونی یک محموله از اماکن گمرکی گفته می‌شود که به منظور ورود یا خروج از قلمرو کشور انجام می‌گیرد.1 این فرآیند شامل مجموعه‌ای از تشریفات اداری، بازرسی‌های فیزیکی و تسویه حساب‌های مالی است که توسط صاحبان کالا یا نمایندگان قانونی آن‌ها به اجرا در می‌آید.1 فراتر از یک رویه ساده، ترخیص کالا یک جزء حیاتی در اقتصاد کشور محسوب می‌شود. گمرک به عنوان یک نهاد دولتی، مسئول اجرای قوانین تجاری، جمع‌آوری مالیات و عوارض، و همچنین تأمین امنیت ملی از طریق کنترل کالاهای ورودی و خروجی است.6 این نهاد از ورود کالاهای قاچاق، غیرمجاز یا خطرناک جلوگیری کرده و به حفظ سلامت عمومی و ثبات اقتصادی کمک شایانی می‌کند.6

۱.۲. بازیگران اصلی فرآیند ترخیص

در اکوسیستم ترخیص، سه بازیگر اصلی نقش‌آفرینی می‌کنند: صاحب کالا، ترخیص‌کار گمرک و مأموران گمرک. صاحب کالا یا نماینده وی، مسئول نهایی محموله و تمام هزینه‌های مترتب بر آن است.7 در بسیاری از موارد، به دلیل پیچیدگی‌های فرآیند، صاحبان کالا انجام امور ترخیص را به یک متخصص واگذار می‌کنند.

ترخیص‌کار (حق‌العمل‌کار) گمرک فردی حقیقی یا حقوقی است که با دریافت وکالت‌نامه از صاحب کالا، مسئولیت انجام تمام تشریفات گمرکی را بر عهده می‌گیرد.7 وظایف یک ترخیص‌کار بسیار گسترده است و از آماده‌سازی دقیق مدارک مورد نیاز مانند بارنامه، فاکتور و اظهارنامه شروع شده و تا مدیریت بازرسی‌ها، محاسبه و پرداخت دقیق عوارض و مالیات و دریافت مجوزهای لازم از نهادهای ذی‌ربط ادامه می‌یابد.7 ترخیص‌کاران با آگاهی کامل از قوانین و مقررات پیچیده و روزآمد گمرکی، فرآیند را تسهیل کرده و از بروز مشکلات احتمالی جلوگیری می‌کنند.9

استفاده از یک ترخیص‌کار متخصص، فراتر از یک انتخاب راحتی است؛ بلکه یک اقدام استراتژیک برای مدیریت ریسک و بهینه‌سازی هزینه محسوب می‌شود. آگاهی ناکافی از قوانین می‌تواند منجر به اشتباه در ثبت اظهارنامه، استفاده از کد تعرفه نادرست یا عدم دریافت مجوزهای ضروری شود.2 هر یک از این خطاها می‌تواند هزینه‌های گزافی مانند جریمه‌های مالی، هزینه‌های انبارداری مازاد یا از دست دادن فرصت‌های تجاری را به دنبال داشته باشد.4 ترخیص‌کار با تحلیل دقیق شرایط، مسیر درست را انتخاب کرده و با پیش‌بینی مشکلات احتمالی، از تحمیل هزینه‌های اضافی جلوگیری می‌کند. این تخصص به طور مستقیم به کاهش هزینه‌های مرتبط با دموراژ، انبارداری و جرائم منجر می‌شود.4

مأموران و سازمان گمرک به عنوان نهاد مجری قانون، مسئول نظارت و کنترل کالاهای ورودی و خروجی هستند.6 وظایف اصلی آن‌ها شامل اجرای قانون امور گمرکی، تشخیص و وصول حقوق ورودی و عوارض، و همچنین مبارزه با قاچاق و حفظ امنیت کشور است.6 مأموران گمرک با بررسی اسناد و بازرسی فیزیکی کالا، از انطباق محموله با مقررات اطمینان حاصل می‌کنند.

۱.۳. سامانه‌ها و چارچوب قانونی

فرآیند ترخیص کالا در ایران عمدتاً از طریق سامانه‌های الکترونیکی انجام می‌شود. سامانه جامع امور گمرکی (EPL) ستون فقرات این فرآیند است و تمام مراحل، از ثبت اظهارنامه (دوراظهاری) تا صدور پروانه الکترونیکی، در آن انجام می‌گیرد.1 این سامانه امکان اظهار کالا به صورت غیرحضوری را فراهم می‌کند و به تسریع فرآیندها کمک می‌کند.14

پیش از ورود به سامانه EPL، ثبت سفارش کالا در سامانه جامع تجارت (NTSW) ضروری است.16 این سامانه، نقطه شروع فرآیند تجاری است و در آن مجوزهای اولیه و کدهای رهگیری لازم اخذ می‌شود. پیوستگی این سامانه‌ها نشان‌دهنده یک تحول مهم از فرآیندهای سنتی به یک زنجیره تأمین دیجیتال و یکپارچه است.16

در این مدل، یک نقص در مرحله ثبت سفارش در سامانه NTSW می‌تواند کل فرآیند را در سامانه EPL متوقف کند. به عنوان مثال، اگر کد ثبت سفارش دارای ایراد باشد، اظهارنامه در سامانه گمرکی پذیرفته نخواهد شد.2 این وابستگی متقابل بین سامانه‌ها، بر اهمیت دقت و رعایت تمام مراحل از همان ابتدا تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که هرگونه خطا در یک سیستم می‌تواند یک اثر دومینویی مخرب بر کل فرآیند داشته باشد.

بخش دوم: مستندات و تشریفات مقدماتی: پیش‌نیازهای اظهار

۲.۱. آماده‌سازی مدارک: سنگ بنای ترخیص موفق

آماده‌سازی دقیق و کامل مدارک، اولین و حیاتی‌ترین گام در فرآیند ترخیص کالا است. نقص در اسناد، یکی از رایج‌ترین دلایل تأخیر یا توقف کامل محموله در گمرک است.2 این مدارک به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند: اسناد تجاری و حمل و اسناد مالکیت و نمایندگی.

اسناد تجاری و حمل:

  • قبض انبار و ترخیصیه: قبض انبار تأییدیه تحویل کالا به انبار گمرک است و مالکیت آن را اثبات می‌کند.18 ترخیصیه نیز مجوزی است که توسط شرکت حمل‌ونقل برای آزادسازی کالا از گمرک صادر می‌شود.18
  • بارنامه (Bill of Lading): سند اصلی حمل‌ونقل است که مالکیت کالا را نشان می‌دهد و قرارداد بین فرستنده و شرکت حمل‌ونقل را مشخص می‌کند.18
  • فاکتور (Invoice) و لیست عدل‌بندی (Packing List): فاکتور شامل مشخصات دقیق خرید مانند قیمت و مشخصات فروشنده و خریدار است.18 لیست عدل‌بندی نیز جزئیات محموله مانند وزن، حجم و تعداد هر قلم کالا را مشخص می‌کند.18
  • گواهی مبدأ (Certificate of Origin): سندی است که کشور سازنده کالا را مشخص می‌کند و بر تعرفه گمرکی آن تأثیر مستقیم دارد.18

اسناد مالکیت و نمایندگی:

  • کارت بازرگانی: مجوز اصلی برای فعالیت‌های تجاری و واردات و صادرات کالا است که توسط اتاق بازرگانی صادر می‌شود.19
  • وکالت‌نامه رسمی: اگر فرآیند توسط ترخیص‌کار انجام شود، این سند به او اجازه می‌دهد تا به نمایندگی از صاحب کالا عمل کند.1

جدول ۱: مدارک اصلی ترخیص کالا

نام سندارائه‌دهندههدف اصلی در فرآیند ترخیص
اظهارنامه گمرکیصاحب کالا یا ترخیص‌کاراعلام رسمی مشخصات کالا به گمرک 1
کارت بازرگانیاتاق بازرگانیاحراز هویت و تأیید صلاحیت تجاری 19
قبض انبارانبار گمرکتأیید تحویل و نگهداری کالا در انبار گمرک 18
بارنامهشرکت حمل‌ونقلسند مالکیت کالا و قرارداد حمل 18
ترخیصیهشرکت حمل‌ونقلاجازه شرکت حمل برای ترخیص محموله 18
فاکتور (اینویس)فروشنده خارجیاثبات خرید و تعیین ارزش مالی کالا 18
لیست عدل‌بندیفروشنده خارجیارائه جزئیات بسته‌بندی و محتویات محموله 18
گواهی مبدأاتاق بازرگانی کشور مبدأتعیین کشور سازنده و اعمال تعرفه 18
مجوز ثبت سفارشسامانه جامع تجارتتأیید قانونی واردات کالا 20
وکالت‌نامهصاحب کالااعطای نمایندگی به ترخیص‌کار 1
بیمه‌نامهشرکت بیمهپوشش خطرات احتمالی در طول حمل 17

۲.۲. ثبت اظهارنامه گمرکی (دوراظهاری): گام اول در EPL

اظهارنامه گمرکی به عنوان قلب فرآیند ترخیص، سندی است که صاحب کالا یا نماینده وی، مشخصات دقیق محموله را به صورت رسمی به گمرک اعلام می‌کند.15 این سند مبنای تمام اقدامات بعدی، از جمله تعیین مسیر ارزیابی، ارزش‌گذاری و محاسبه هزینه‌ها قرار می‌گیرد.1

ثبت اظهارنامه امروزه به صورت الکترونیکی و از طریق سامانه EPL انجام می‌شود.16 در این مرحله، اطلاعات مربوط به کالا، از جمله نوع، ارزش، وزن، تعداد، کشور مبدأ و مقصد، باید به دقت وارد فرم‌های مربوطه شود.15 هرگونه اشتباه در این اطلاعات می‌تواند منجر به تبعات جدی شود.17 به عنوان مثال، اگر ارزش اظهارشده کالا با ارزش واقعی آن همخوانی نداشته باشد، گمرک ممکن است فرآیند را متوقف کرده و پرونده را برای بررسی بیشتر به مراجع قانونی ارجاع دهد.2

همچنین، استفاده از کد تعرفه (HS Code) نادرست می‌تواند محموله را در مسیر سخت‌گیرانه‌تری قرار داده و هزینه‌های اضافی را تحمیل کند.26 از همین رو، دقت در تکمیل اظهارنامه نه تنها یک الزام قانونی است، بلکه یک استراتژی حیاتی برای جلوگیری از توقف و جریمه است. پس از ثبت اظهارنامه و تأیید اولیه سیستم، یک کد رهگیری به نام

کوتاژ صادر می‌شود که به عنوان شماره سریال اظهارنامه، در تمام مراحل بعدی مورد استفاده قرار می‌گیرد.1

بخش سوم: ارزیابی و کنترل گمرکی: فرآیند پس از اظهار

پس از ثبت اظهارنامه و دریافت کوتاژ، سامانه گمرکی به صورت خودکار محموله را بر اساس یک سیستم مدیریت ریسک، در یکی از سه مسیر اصلی قرار می‌دهد: سبز، زرد یا قرمز.5 این مسیرها میزان نظارت و بازرسی مورد نیاز را تعیین می‌کنند.

۳.۱. تعیین مسیرهای سه‌گانه (مدیریت ریسک)

مسیر سبز: در این مسیر، محموله به عنوان کم‌ریسک شناسایی می‌شود و بدون نیاز به بازرسی فیزیکی یا اسنادی گسترده، به سرعت ترخیص می‌شود.26 این مسیر معمولاً به کالاهایی اختصاص می‌یابد که صاحب کالا دارای سابقه تجاری خوب بوده و کالا نیز از کشور کم‌ریسک وارد شده باشد.28

مسیر زرد: در این مسیر، کالا نیاز به بازرسی اسنادی دارد.26 کارشناسان گمرک به صورت مجازی اسناد را بررسی کرده و تعرفه و ارزش کالا را تأیید می‌کنند.28 در این مرحله ممکن است نیاز به ارائه برخی مجوزها یا تأییدیه‌ها باشد.27

مسیر قرمز: این مسیر به کالاهای پرخطر یا دارای ابهام اختصاص می‌یابد و دشوارترین و زمان‌برترین مسیر است.26 محموله در این مسیر نیاز به بازرسی فیزیکی کامل و دقیق دارد. این مسیر معمولاً برای کالاهای حساس مانند مواد غذایی، تجهیزات پزشکی، کالاهای دست‌دوم، یا محموله‌هایی که ارزش اظهارشده آن‌ها با ارزش واقعی مطابقت ندارد، در نظر گرفته می‌شود.26

انتخاب مسیر توسط سامانه گمرکی بر اساس معیارهای متعددی انجام می‌شود، از جمله:

  • نوع و تعرفه کالا: برخی کالاها ذاتاً حساس هستند و در مسیرهای سخت‌گیرانه‌تری قرار می‌گیرند.26
  • سابقه صاحب کالا: سوابق مالیاتی، تخلفات گذشته و تازه‌کار بودن واردکننده در تعیین مسیر مؤثر است.26
  • کشور مبدأ و مقصد: واردات از کشورهای پرریسک می‌تواند منجر به قرار گرفتن کالا در مسیر قرمز شود.26

این مکانیسم تعیین مسیر، در واقع یک سیستم پیچیده مدیریت ریسک است که گمرک برای ایجاد تعادل بین سرعت در فرآیند ترخیص و کنترل دقیق کالاهای پرخطر از آن استفاده می‌کند. این سیستم به گمرک اجازه می‌دهد تا منابع خود را به طور مؤثر به سمت محموله‌هایی هدایت کند که احتمال بروز تخلف در آن‌ها بالاتر است و در عین حال، کالاهای کم‌ریسک را به سرعت آزاد کند. قرار گرفتن در یک مسیر خاص، نتیجه مستقیم داده‌های اظهارنامه و سوابق تجاری صاحب کالا است و نشان می‌دهد که دقت در اطلاعات اولیه تا چه حد حیاتی است.

جدول ۲: مسیرهای سه‌گانه گمرکی

معیارمسیر سبزمسیر زردمسیر قرمز
بازرسی فیزیکیندارد 26ندارد (جز در موارد خاص) 26الزامی است 26
بازرسی اسنادیندارد 26کامل و دقیق 26کامل و دقیق 26
نیاز به مجوزمعمولاً ندارد 26ممکن است نیاز باشد 27الزامی است 26
زمان ترخیصبسیار سریعنسبتاً سریعزمان‌بر و طولانی 26
عوامل مؤثرسابقه تجاری خوب، کالای کم‌ریسک 27نیاز به استاندارد، کالاهای حساس 27تازه‌کار بودن واردکننده، اختلاف ارزش، اسناد مخدوش 26

۳.۲. ارزیابی کالا (بازرسی)

در مراحل ارزیابی، کارشناسان گمرک به بررسی محموله می‌پردازند. این فرآیند می‌تواند شامل بازرسی سندی یا بازرسی فیزیکی باشد.29 هدف اصلی بازرسی، تأیید صحت و تطابق اطلاعات اظهارنامه با محتویات واقعی محموله است.14 در بازرسی فیزیکی، محموله به صورت چشمی مورد بررسی قرار گرفته و در صورت لزوم، نمونه‌برداری برای انجام آزمایش‌های کیفی انجام می‌شود.30

۳.۳. ارزش‌گذاری کالا و سامانه TSC

ارزش‌گذاری کالا یکی از مهم‌ترین مراحل در فرآیند ترخیص است، چرا که مبنای محاسبه تمام حقوق و عوارض گمرکی قرار می‌گیرد.31 ارزش گمرکی کالا بر اساس ارزش CIF (Cost, Insurance, and Freight) محاسبه می‌شود که شامل مجموع قیمت خرید کالا، هزینه بیمه و هزینه حمل‌ونقل تا اولین گمرک ورودی است.32

سامانه TSC (Tariff Specification Code) با هدف هماهنگ‌سازی و ایجاد عدالت در ارزش‌گذاری کالاهای وارداتی راه‌اندازی شده است.33 این سامانه به گمرک اجازه می‌دهد تا ارزش کالاهای مشابه را استانداردسازی کرده و از اعلام ارزش‌های غیرواقعی جلوگیری کند.33

ترخیص کالا از گمرک ایران

وجود تضاد بین ارزش اظهارشده توسط صاحب کالا و ارزش استنباطی گمرک (TSC)، یک چالش بسیار رایج است.2 در چنین شرایطی، فرآیند ترخیص متوقف شده و صاحب کالا باید مستندات بیشتری برای اثبات ارزش اظهارشده ارائه دهد.2 این اختلاف، یک نقطه اصطکاک بنیادی بین منافع واردکننده و گمرک را نشان می‌دهد. واردکننده ممکن است تلاش کند با اظهار ارزش پایین‌تر، هزینه‌ها را کاهش دهد، در حالی که گمرک وظیفه دارد با تشخیص ارزش واقعی، از وصول کامل درآمد دولتی اطمینان حاصل کند.26 حل این اختلافات ممکن است مستلزم ارجاع پرونده به کمیسیون‌های رسیدگی یا حتی دادگاه‌های گمرکی باشد.2

بخش چهارم: ابعاد مالی ترخیص: محاسبات و پرداخت‌ها

ابعاد مالی ترخیص کالا فراتر از یک هزینه ساده است و شامل مجموعه‌ای از وجوه قانونی و هزینه‌های جانبی می‌شود. پیش‌بینی دقیق این هزینه‌ها برای هر تاجر و بازرگانی ضروری است تا از غافلگیری‌های مالی و توقف فرآیند جلوگیری شود.11

۴.۱. اجزای اصلی هزینه‌های گمرکی

هزینه‌های اصلی که در گمرک وصول می‌شوند عبارتند از:

  • حقوق ورودی: این هزینه شامل حقوق گمرکی (۴٪ ارزش گمرکی کالا) و سود بازرگانی است که نرخ آن بر اساس نوع کالا و سیاست‌های دولتی متغیر است.11
  • مالیات بر ارزش افزوده (VAT): این مالیات معادل ۹٪ از مجموع ارزش کالا و حقوق ورودی محاسبه و دریافت می‌شود.34
  • سایر عوارض: شامل عوارض هلال احمر (۱٪ مجموع سود بازرگانی و حقوق گمرکی) و سایر عوارض دولتی مانند عوارض وزارت راه و ترابری.32

۴.۲. هزینه‌های جانبی و پنهان

علاوه بر هزینه‌های اصلی، چندین هزینه جانبی نیز وجود دارد که در برآورد نهایی باید لحاظ شوند:

  • هزینه‌های انبارداری و دموراژ: هزینه‌های نگهداری کالا در انبار گمرک که بر اساس وزن ناخالص، مدت زمان نگهداری و نوع انبار محاسبه می‌شود.11 در صورت طولانی شدن فرآیند ترخیص، این هزینه‌ها به سرعت افزایش می‌یابد.4
  • هزینه‌های مجوز و آزمایشگاهی: مبالغ مربوط به اخذ مجوزهای قانونی از سازمان‌های مربوطه و هزینه‌های آزمایش‌های کیفی و استاندارد.32
  • حق‌الزحمه ترخیص‌کار: دستمزد فردی که مسئولیت انجام تمام فرآیندهای ترخیص را بر عهده می‌گیرد.35

۴.۳. فرمول‌های محاسبه و پیچیدگی‌ها

مجموع هزینه‌های ترخیص فراتر از یک عدد ساده و ثابت است. این هزینه یک تابع پویا از چندین متغیر است که شامل ارزش کالا (CIF)، کد تعرفه گمرکی، نرخ ارز و زمان توقف محموله در گمرک می‌شود.32 یک اشتباه کوچک در هر یک از این متغیرها، مانند انتخاب کد تعرفه نادرست، می‌تواند تأثیر دومینویی بزرگی بر کل مبلغ نهایی داشته باشد. به عنوان مثال، یک کد تعرفه اشتباه می‌تواند باعث محاسبه سود بازرگانی و عوارض بالاتری شود که در ابتدا پیش‌بینی نشده بود.32

این پیچیدگی نشان می‌دهد که مدل مالی ترخیص ثابت نیست و به شدت تحت تأثیر عوامل داخلی و خارجی قرار دارد. به همین دلیل، اتکا به یک برآورد اولیه و ساده می‌تواند منجر به خطای بزرگ مالی شود.

جدول ۳: اجزای اصلی هزینه‌های گمرکی و فرمول‌ها

نوع هزینهتعریففرمول محاسبه (نمونه)
حقوق ورودیشامل حقوق گمرکی و سود بازرگانی 11ارزش کالا (CIF) × نرخ حقوق ورودی 32
مالیات بر ارزش افزوده (VAT)مالیات غیر مستقیم بر کالا 34(ارزش کالا + حقوق ورودی) × ۹٪ 37
عوارض هلال احمرکمک‌های بشردوستانه 32۱٪ مجموع حقوق ورودی و سود بازرگانی 32
عوارض گمرکیهزینه‌های دولتی اضافی 32(حقوق گمرکی + سود بازرگانی) × ۸٪ 32
هزینه انباردارینگهداری کالا در انبار گمرک 11وزن خالص کالا × نرخ انبارداری × مدت زمان نگهداری 11

بخش پنجم: مجوزهای قانونی: حلقه مفقوده ترخیص

علاوه بر اسناد تجاری و مالی، بسیاری از کالاها برای ترخیص از گمرک به مجوزهای قانونی خاصی از سازمان‌های دولتی نیاز دارند.24 این مجوزها به منظور حفاظت از سلامت عمومی، امنیت ملی و تضمین کیفیت کالاها صادر می‌شوند.6

۵.۱. نقش سازمان‌های متولی و ارگان‌های ناظر

نقش سازمان‌های ناظر در فرآیند ترخیص، مکمل نقش گمرک است. این سازمان‌ها، بسته به نوع کالا، مسئول بررسی و تأیید انطباق آن با استانداردها و مقررات خاص هستند. این نهادها شامل سازمان ملی استاندارد، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، جهاد کشاورزی و سازمان انرژی اتمی می‌شوند.23

۵.۲. انواع مجوزها بر اساس ماهیت کالا

  • کالاهای مشمول استاندارد اجباری: این کالاها برای تأیید سلامت و کیفیت نیاز به مجوز از سازمان ملی استاندارد دارند. فرآیند اخذ این مجوز شامل بررسی و آزمایش کالا در آزمایشگاه‌های معتبر است.24
  • مواد غذایی و دامی: واردات این کالاها مستلزم دریافت مجوزهای بهداشتی از سازمان غذا و دارو، گواهی قرنطینه و تاییدیه‌های دامی از وزارت جهاد کشاورزی است.23 این مجوزها برای اطمینان از سلامت مصرف‌کنندگان ضروری هستند.29
  • تجهیزات پزشکی و دارویی: این اقلام نیاز به مجوز از اداره کل تجهیزات پزشکی و همچنین دریافت کد IRC دارند.40 این فرآیند به شدت کنترل می‌شود تا از ورود تجهیزات نامرغوب و خطرناک جلوگیری شود.41
  • کالاهای الکترونیکی و ارتباطی: واردات این کالاها، از تلفن همراه تا مودم و رادیو، مستلزم اخذ مجوز از وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات است.24

مجوزها به عنوان یک مانع غیرمالی اساسی در فرآیند ترخیص عمل می‌کنند. عدم دریافت به موقع هر یک از این مجوزها، به تنهایی می‌تواند باعث توقف کامل محموله در گمرک شود.2 این توقف، جدای از هزینه‌های مستقیم، منجر به تحمیل هزینه‌های انبارداری مازاد و از دست رفتن فرصت‌های تجاری می‌شود.4 این وضعیت بر ضرورت برنامه‌ریزی دقیق و موازی تأکید می‌کند، به گونه‌ای که فرآیند اخذ مجوزها همزمان با حمل کالا آغاز شود تا از تأخیرهای ناخواسته در گمرک جلوگیری شود.

بخش ششم: چالش‌ها و راه‌حل‌ها: پیشگیری و اقدام

فرآیند ترخیص کالا از گمرک مملو از چالش‌هایی است که می‌توانند منجر به تأخیر و زیان مالی شوند. درک این چالش‌ها و اتخاذ راهکارهای پیشگیرانه، کلید یک ترخیص موفق و بهینه است.

۶.۱. مرور مشکلات رایج در ترخیص

  • نقص اسناد و مدارک: یکی از رایج‌ترین دلایل توقف کالا، ناقص بودن یا عدم تطابق اسناد حمل، فاکتورها یا مجوزهای لازم است.2
  • تغییرات قوانین و تعرفه‌ها: مقررات و تعرفه‌های گمرکی ممکن است به سرعت تغییر کنند، که این موضوع پیش‌بینی هزینه‌ها و فرآیندها را دشوار می‌سازد.2 این نوسانات ریسک تجاری را افزایش می‌دهند.
  • اختلاف در ارزش‌گذاری کالا: اگر گمرک به صحت فاکتور ارائه شده شک کند و ارزش واقعی کالا را بالاتر از ارزش اظهارشده ارزیابی کند، فرآیند متوقف می‌شود و واردکننده باید مدارک بیشتری ارائه دهد.2
  • تأخیر در تخصیص یا تأمین ارز: نوسانات ارزی و مشکلات سیستم بانکی می‌تواند تأمین ارز مورد نیاز برای پرداخت هزینه‌های گمرکی را به تأخیر بیندازد.2
  • عدم آگاهی از کالاهای ممنوعه: واردات ناخواسته کالاهای ممنوعه یا قاچاق، یک تخلف جدی است که به توقیف و حتی جریمه‌های سنگین منجر می‌شود.2

ریسک‌های مرتبط با ترخیص کالا، ترکیبی از عوامل داخلی و خارجی هستند. عوامل داخلی مانند عدم تجربه صاحب کالا یا نقص در مدارک، به همان اندازه عوامل خارجی مانند تحریم‌های اقتصادی، نوسانات نرخ ارز یا تغییرات ناگهانی قوانین، بر فرآیند تأثیر می‌گذارند.2 موفقیت در ترخیص، تنها به دنبال کردن دقیق مراحل محدود نمی‌شود، بلکه به توانایی مدیریت یک محیط تجاری پرتلاطم و غیرقابل پیش‌بینی نیز بستگی دارد.

۶.۲. راهکارهای عملی برای حل مشکلات

  • برنامه‌ریزی و پیشگیری: قبل از هرگونه اقدام به واردات، باید قوانین و الزامات مربوط به کالای مورد نظر به دقت بررسی شود.2 همکاری با شرکت‌های ترخیص‌کار معتبر و با تجربه، می‌تواند ریسک‌های فرآیند را به شدت کاهش دهد.2
  • ارائه مستندات دقیق: اطمینان از صحت و کامل بودن تمام اسناد قبل از اظهار کالا، از بروز تأخیرهای ناشی از نقص مدارک جلوگیری می‌کند.2
  • حل اختلافات: در صورت بروز اختلاف، به ویژه در ارزش‌گذاری، ارائه مستندات شفاف و در صورت لزوم، درخواست تجدیدنظر کارشناسی توصیه می‌شود.2 برای اختلافات پیچیده‌تر، استفاده از مشاوره‌های حقوقی و وکلای گمرکی می‌تواند راهگشا باشد.25
  • مدیریت زمان: پیگیری مستمر وضعیت کالا از طریق سامانه‌های الکترونیکی، امکان واکنش سریع در صورت بروز مشکل را فراهم می‌کند.13

بخش هفتم: مراحل پایانی: از صدور پروانه تا تحویل کالا

۷.۱. تسویه‌حساب با صندوق گمرک و صدور پروانه

پس از گذراندن مراحل ارزیابی و تأیید کارشناسان، پرونده ترخیص به واحد صندوق ارجاع داده می‌شود.1 در این مرحله، تمام هزینه‌های قانونی از جمله حقوق ورودی، مالیات و عوارض محاسبه شده و باید توسط صاحب کالا یا نماینده او به صورت نقدی یا از طریق حواله بانکی پرداخت شود.1 پس از تسویه کامل،

پروانه الکترونیکی گمرکی صادر می‌شود.17 این پروانه، سندی رسمی است که مجوز خروج کالا از اماکن گمرکی را صادر می‌کند.45

۷.۲. تسویه‌حساب با انبار و خروج کالا

با دریافت پروانه الکترونیکی، مرحله تسویه با انبار آغاز می‌شود. صاحب کالا باید هزینه‌های انبارداری را بر اساس مدت توقف کالا تسویه کند.1 پس از پرداخت، انبار اجازه بارگیری محموله را صادر می‌کند.1

۷.۳. بارگیری و تحویل نهایی

با دریافت مجوز بارگیری، محموله بر روی کامیون بارگیری شده و به سمت درب خروج گمرک هدایت می‌شود.5 در این مرحله، مأمور درب خروج با بررسی پروانه الکترونیکی و اطمینان از تطابق آن با کالا، مهر الکترونیکی را ثبت کرده و اجازه خروج نهایی را صادر می‌کند.19 پس از خروج از گمرک، کالا برای حمل به انبار نهایی صاحب کالا آماده می‌شود و ممکن است یک بارنامه جدید بین‌شهری برای آن تهیه شود.46 این مرحله نشان می‌دهد که فرآیند ترخیص در مرز گمرکی به پایان می‌رسد، اما زنجیره لجستیک تا تحویل نهایی کالا به مقصد ادامه دارد و این انتقال از محیط گمرکی به حمل‌ونقل داخلی، یک گام پایانی و مهم در فرآیند کلی تأمین است.

بخش هشتم: جمع‌بندی و توصیه‌های کلیدی

فرآیند ترخیص کالا از گمرک، یک نقشه راه پیچیده و پرچالش است که موفقیت در آن نیازمند ترکیبی از دانش تخصصی، برنامه‌ریزی دقیق و آمادگی کامل است. یک فرآیند ترخیص بهینه و سریع، با آماده‌سازی مدارک کامل و دقیق آغاز می‌شود و با ثبت اظهارنامه‌ای بدون نقص در سامانه‌های الکترونیکی گمرک ادامه می‌یابد.2

نقش یک ترخیص‌کار متخصص در این مسیر حیاتی است.8 تجربه و تسلط ترخیص‌کار به قوانین می‌تواند از بروز مشکلات رایج مانند نقص اسناد، تأخیر در اخذ مجوزها و اختلافات ارزش‌گذاری جلوگیری کند و به مدیریت بهینه هزینه‌ها کمک شایانی می‌کند.2

در نهایت، ترخیص کالا تنها یک رویه اداری نیست، بلکه یک فرآیند پویا و استراتژیک در تجارت بین‌الملل است. با درک کامل از اجزای آن، از جمله نقش سامانه‌های دیجیتال، ابعاد مالی پنهان و الزامات قانونی، می‌توان این چالش را به فرصتی برای بهینه‌سازی زنجیره تأمین تبدیل کرد. آمادگی، پیگیری مستمر و همکاری با شرکای تجاری قابل اعتماد، کلید اصلی در تبدیل فرآیند ترخیص از یک مانع به یک فرآیند روان و موفق است.

راهنمای ترخیص از گمرک ایران

منابع

  1. مراحل ترخیص کالا از گمرک در ۸ گام! قوانین جدید + هزینه‌ها و مدارک – آکادمی زومین بازار, accessed on September 6, 2025, https://zoominbazar.com/customs-clearance-steps/
  2. 24 دلیل عدم ترخیص کالا از گمرک + راه حل سریع و آسان – باراد, accessed on September 6, 2025, https://baradairsea.com/customs-clear-goods-failure/
  3. 9 تا از مهم ترین چالش های ترخیص کالا + راه حل مقابله – بازرگانی صباغی زاده, accessed on September 6, 2025, https://sorattarkhis.com/challenges-of-goods-clearance/
  4. چالش های ترخیص کالا – 9 مورد از مشکلات ترخیص کالا از گمرک – گروه تجاری همراه ، HamrahShipping, accessed on September 6, 2025, https://hamrahshipping.com/clearance-challenges/
  5. ترخیص کالا چیست؟ مراحل ترخیص کالا به صورت گام به گام | GTG, accessed on September 6, 2025, https://gtg.ir/clereance-of-goods/
  6. گمرک چیست؟ | راهنمای کامل وظایف و قوانین گمرکی – آوان ترخیص, accessed on September 6, 2025, https://avantarkhis.com/blog/what-is-customs/
  7. ترخیص کار گمرک کیست و چه وظایفی بر عهده دارد؟ – پست تی ان تی, accessed on September 6, 2025, https://tntiran.com/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%88-%DA%86%D9%87-%D9%88%D8%B8%D8%A7%DB%8C%D9%81%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%87/
  8. به چه کسی ترخیص کار گمرک گفته می‌شود و چه حقوق و وظایفی دارد – بازرگانی مهیر, accessed on September 6, 2025, https://bazarganimahir.com/blog/%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF-%D9%88-%DA%86/
  9. ترخیص کار گمرک | با سرعت و اطمینان | تسهیل‌ کننده تجارت شما !, accessed on September 6, 2025, https://liantejarat.com/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9/
  10. حق العمل کار گمرک و یا ترخیص کار گمرک کیست؟ – پرشین تجارت دوان, accessed on September 6, 2025, https://ptd-co.com/customs-broker/
  11. هزینه‌های گمرکی (هزینه ترخیص کالا) آپدیت 1404 + نحوه محاسبه, accessed on September 6, 2025, https://rahkartejarat.com/customs-fees/
  12. مشکلات ترخیص کالا از گمرک: بررسی موانع و راه‌حل‌ها – چین یاب, accessed on September 6, 2025, https://chinyab.com/customs-clearance-issues/
  13. هزینه ترخیص کالا از گمرک چقدر است؟ – شرکت بازرگانی سپاهان همراه, accessed on September 6, 2025, https://sepahanhamrah.com/%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7/
  14. گام به گام مراحل ترخیص کالا از گمرک – بازرگانی طاها فیدار خلیج فارس, accessed on September 6, 2025, https://tahakhalij.ir/fa/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7
  15. اظهارنامه گمرکی چیست؟ | دور اظهاری از طریق سامانه ی EPL | – شرکت بازرگانی راهکار تجارت پایا, accessed on September 6, 2025, https://rahkartejarat.com/customs-declaration/
  16. آموزش کار با سامانه epl گمرک – پارسان ارائه دهنده راهکارهای نرم افزاری epl …, accessed on September 6, 2025, https://parsan.net/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%87-epl-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9/
  17. آموزش تنظیم اظهارنامه گمرکی به زبان ساده – شرکت بازرگانی آستریا, accessed on September 6, 2025, https://asteria.company/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%AA%D9%86%D8%B8%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9%DB%8C/
  18. مدارک ترخیص- پروفرما- اینویس- اظهارنامه- بارنامه- پکینگ لیست …, accessed on September 6, 2025, https://avandhayat.com/%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5/
  19. صفر تا صد مراحل ترخیص کالا از گمرک – کارمنتو, accessed on September 6, 2025, https://karmento.ir/blog/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9/
  20. مراحل ترخیص کالا از گمرک چیست؟ – شرکت حمل و نقل بین المللی آنی دریا لجستیک, accessed on September 6, 2025, https://aslforwarder.com/blog/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AD%D9%84-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7-%DA%A9%D9%85%D8%B1%DA%AF/
  21. ترخیص مواد غذایی از گمرک, accessed on September 6, 2025, https://ariahaml.com/blog/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%BA%D8%B0%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9/
  22. لیست کامل اسناد و مدارک ترخیص کالا از گمرک – لیان تجارت امواج, accessed on September 6, 2025, https://liantejarat.com/%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%85/
  23. اخذ مجوزهای قانونی و لازم برای صادرات و واردات | شرکت آوند حیات, accessed on September 6, 2025, https://avandhayat.com/%D8%A7%D8%AE%D8%B0-%D9%85%D8%AC%D9%88%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C/
  24. مجوزهای ترخیص کالا | شرکت بازرگانی راهکار تجارت پایا, accessed on September 6, 2025, https://rahkartejarat.com/10-permits-required-for-customs-clearance-2/
  25. حل اختلافات گمرکی؛ راهنمای کامل برای رفع مشکلات و اختلافات تجاری – ترخیص سنتر, accessed on September 6, 2025, https://tarkhiscenter.com/blog/resolving-customs-disputes/
  26. انواع مسیرهای گمرکی (سبز، زرد و قرمز) + نحوه تعیین مسیر – شرکت ترخیص کالا, accessed on September 6, 2025, https://tarkhis.net/customs-routes/
  27. انواع مسیر در ترخیص کالا (سبز، زرد و قرمز) – شرکت بازرگانی گسیل کالای شرق, accessed on September 6, 2025, https://gosilkalayeshargh.com/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7/
  28. انواع مسیر گمرکی ( سبز، زرد و قرمز ) 0 تا 100, accessed on September 6, 2025, https://exportsmartchain.com/blog/how-determine-customs-routes
  29. منظور از بازرسی کالا و اینسپکشن در صادرات و واردات چیست؟ (قوانین 1404), accessed on September 6, 2025, https://joolaei.com/goods-inspection/
  30. بازرسی کالا چیست؟ – سپاهان همراه, accessed on September 6, 2025, https://sepahanhamrah.com/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7/
  31. ارزش گمرکی کالا چیست ؟ چگونه محاسبه یا تعیین می شود, accessed on September 6, 2025, https://asanbar.ir/asanpedia/education/%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7/
  32. هزینه ترخیص کالا از گمرک 1404 + نحوه محاسبه – بازرگانی صباغی زاده, accessed on September 6, 2025, https://sorattarkhis.com/%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9/
  33. ارزش گمرکی کالا TSC چیست؟ | محاسبه و استعلام ارزشی گمرکی کالا, accessed on September 6, 2025, https://irclearance.com/blog/nahve-elame-arzeshe-tsc-gomroki/
  34. واردات در قانون ارزش افزوده – شرکت بازرگانی وانیکس, accessed on September 6, 2025, https://1xcompany.com/%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D9%88%D8%AF%D9%87/
  35. هزینه ترخیص کالا از‌ گمرک چقدر است؟, accessed on September 6, 2025, https://tarkhis.net/%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7/
  36. مالیات صادرات و واردات – نحوه پرداخت – میزان – مشاوره حقوقی دینا, accessed on September 6, 2025, https://www.heyvalaw.com/web/articles/view/3457/%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA.html
  37. نحوه محاسبه بیمه گمرک و مالیات – شرکت بازرگانی ایمن تجارت کارآمد, accessed on September 6, 2025, https://irclearance.com/blog/nahve-mohasebeh-bime-gomrok-maliyate-alalhesa/
  38. آشنایی با شغل کارگزار گمرکی (بررسی وظایف و درآمد) | بلاگ ایران استخدام, accessed on September 6, 2025, https://iranestekhdam.ir/blog/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D8%BA%D9%84-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9%DB%8C/
  39. نحوه محاسبه مالیات بر واردات – شرکت حسابداری آریا تهران, accessed on September 6, 2025, https://arya-acc.com/%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%B1-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA/
  40. آموزش واردات تجهیزات پزشکی – شرکت بازرگانی راهکار تجارت پایا, accessed on September 6, 2025, https://rahkartejarat.com/importation/import-training-fo-medical-equipment/
  41. صفر تا صد واردات تجهیزات پزشکی – دریافت مجوز – شرایط – مشاوره حقوقی دینا, accessed on September 6, 2025, https://www.heyvalaw.com/web/articles/view/4025/%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%AC%D9%87%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D8%AA-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%DB%8C.html
  42. نحوه واردات و ترخیص قطعات الکترونیکی از گمرک+تعرفه آن – ستایش لجستیک, accessed on September 6, 2025, https://setlog.io/import-and-clearance-of-electronic-components/
  43. بررسی رایج‌ترین مشکلات ترخیص کالاهای تجاری و راه‌حل‌های پیشنهادی – دیده بان تجارت, accessed on September 6, 2025, https://importdtc.com/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C/
  44. چگونه ترخیص کار گمرک شویم – شرکت بازرگانی وانیکس, accessed on September 6, 2025, https://1xcompany.com/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9-%D8%B4%D8%AF%D9%86/
  45. صدور پروانه ترخیص کالا | انواع و نمونه سند ترخیص کالا – شرکت بازرگانی ایمن تجارت کارآمد, accessed on September 6, 2025, https://irclearance.com/blog/sodure-parvane-va-tarkhise-kala/
  46. ترخیص کار گمرک با 20 سال سابقه ترخیص کاری – شرکت بازرگانی راهکار تجارت پایا, accessed on September 6, 2025, https://rahkartejarat.com/clearance/customs-clearance/