راهنمای جامع واردات کالا با ارز صادراتی؛ فرمول مصالحه ریالی و رفع تعهد ارزی تا ۳۱ مرداد ۱۴۰۵

تغییرات پی‌درپی در مقررات ارزی و ضرورت بازگرداندن ارز حاصل از صادرات به چرخه اقتصادی کشور، مدیریت تعهدات ارزی را به یکی از حیاتی‌ترین ارکان فعالیت بنگاه‌های تجاری و تولیدی تبدیل کرده است¹. تعیین مهلت سرنوشت‌ساز ۳۱ مردادماه از سوی بانک مرکزی و سازمان توسعه تجارت ایران، فرصتی ویژه اما محدود را برای صاحبان کالا و صادرکنندگان فراهم آورده است تا تعهدات صادراتی خود را تعیین تکلیف نمایند³.

در این راستا، امکان استفاده از ارز حاصل از صادرات پروانه‌های سال‌های ۱۴۰۱ به بعد جهت واردات کالاهای اساسی و مواد اولیه خطوط تولید، در کنار سازوکار مصالحه ریالی، راهکاری گره‌گشا برای تجار محسوب می‌شود³. عدم استفاده از این مهلت قانونی نه‌تنها موجب سلب معافیت‌های مالیاتی می‌گردد، بلکه مخاطرات حقوقی و اداری متعددی نظیر تعلیق کارت بازرگانی را به دنبال دارد². این راهنمای تخصصی با کالبدشکافی آخرین بخشنامه‌های واردات کالا با ارز صادراتی و ارائه مسیر گام‌به‌گام اجرایی، شما را برای بهره‌برداری حداکثری از این فرصت طلایی یاری می‌رساند³.

ابلاغیه جدید بانک مرکزی و الزامات مهلت ۳۱ مرداد

بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران به منظور کاهش وقفه در فعالیت‌های تولیدی و تسهیل تامین نیازهای تجاری کشور، تسهیلات جدیدی را برای صادرکنندگان و واردکنندگان ابلاغ کرده است³. بر اساس این مقررات، کلیه صادرکنندگانی که اقدام به واردات کالاهای اساسی، ضروری و مواد اولیه مورد نیاز خطوط تولید کرده‌اند، می‌توانند از ارز حاصل از صادرات پروانه‌های صادراتی سال‌های ۱۴۰۱ به بعد خود یا اشخاص ثالث استفاده نمایند³. شرط اصلی بهره‌مندی از این امکان ارزی، ورود کالا به قلمرو گمرکی و صدور قبض انبار حداکثر تا تاریخ ۹ خردادماه ۱۴۰۵ است³. فرآیند ثبت سیستمی و تعیین منشأ ارز این پروانه‌ها در سامانه جامع تجارت حداکثر تا پایان روز ۳۱ مردادماه ۱۴۰۵ امکان‌پذیر خواهد بود³.

بر اساس اعلام سازمان توسعه تجارت ایران، نرخ و آستانه بازگشت ارز عملیاتی در فرآیندهای کارت بازرگانی و تجارت خارجی تا پایان مردادماه معادل ۶۰ درصد تعیین شده است⁴. این آستانه از ابتدای شهریورماه تا اطلاع ثانوی به ۷۰ درصد افزایش خواهد یافت که نشان‌دهنده تنگ‌تر شدن حلقه نظارت ارزی دولت بر بازرگانان است⁴. بنابراین، مهلت ۳۱ مردادماه یک فرجه طلایی برای فعالان اقتصادی محسوب می‌شود تا پیش از افزایش آستانه بازگشت ارز و پایان مهلت واردات از محل صادرات، نسبت به تسویه پرونده‌های معوق اقدام کنند³. بانک عامل نیز ملزم گردیده است تا جهت بهره‌مندی صادرکننده از این دستورالعمل، تعهدنامه رسمی مربوطه را اخذ نماید³.

روش‌های قانونی چهارگانه جهت رفع تعهد ارزی صادرات

مطابق بخشنامه‌های ابلاغی بانک مرکزی، صادرکنندگان کالاهای غیرپتروشیمی و غیرفولادی مکلفند ارز حاصل از صادرات خود را ظرف مهلت مقرر به چرخه اقتصادی کشور بازگردانند¹. برای ایفا و رفع تعهد ارزی، چهار روش مشخص و قانونی تعیین گردیده است¹:

• واردات در مقابل صادرات: انجام واردات کالا جهت تامین نیازهای تولیدی خود صادرکننده یا واگذاری پروانه صادراتی به واردکنندگان اشخاص ثالث در بستر سامانه جامع تجارت¹.
• فروش ارز به شبکه بانکی و صرافی‌ها: عرضه ارز حاصل از صادرات در سامانه‌های رسمی از جمله سامانه نیما و مرکز مبادله ارز و طلای ایران¹.
• تسویه تسهیلات ارزی: پرداخت و تسویه اقساط تسهیلات ارزی دریافتی اعم از فاینانس، ریفاینانس و یوزانس به بانک‌های عامل¹.
• سپرده‌گذاری ارزی: افتتاح حساب و سپرده‌گذاری ارزی نزد بانک‌های مجاز شهری که طبق ضوابط بانک مرکزی منجر به رفع تعهد می‌گردد¹.

روش واردات در مقابل صادرات، به ویژه برای واحدهای تولیدی، محبوب‌ترین و سریع‌ترین مسیر برای دور زدن صف‌های طولانی تخصیص ارز بانکی و تامین به موقع مواد اولیه به شمار می‌رود².

فرمول مصالحه ریالی پروانه‌های صادراتی و محاسبات مالی

یکی از چالش‌های عمده تجار، تعیین تکلیف پروانه‌های صادراتی سررسیدشده‌ای است که مهلت قانونی ۱۵ ماهه آن‌ها به پایان رسیده است³. بانک مرکزی با هماهنگی سازمان توسعه تجارت، سازوکار «مصالحه ریالی» را برای رفع اثر سوء این پروانه‌ها عملیاتی کرده است³.

شرایط مصالحه ریالی پروانه‌های سال ۱۴۰۱ به بعد (جریمه ۵ درصدی)

اگر مهلت قانونی ۱۵ ماهه ایفای تعهدات ارزی یک پروانه صادراتی مربوط به سال ۱۴۰۱ به بعد منقضی شده باشد، صادرکننده برای استفاده از این پروانه به عنوان منشأ ارز واردات باید مبلغی را به عنوان مصالحه ریالی پرداخت کند³. طبق تبصره ۲ دستورالعمل بانک مرکزی، این مبلغ معادل ۵ درصد ارزش ریالی تعهد ایفانشده پروانه صادراتی است³. پایه محاسبه این جریمه ۵ درصدی، نرخ فروش حواله در مرکز مبادله ارز و طلای ایران در روز مراجعه و پرداخت صادرکننده در سامانه جامع تجارت است³.

بانک مرکزی ترتیبات لازم را از طریق درگاه مصالحه ریالی در سامانه جامع تجارت فراهم آورده است³. متعاقب پرداخت این مبلغ، پروانه صادراتی به صورت سیستمی آزاد شده و امکان ثبت آن به عنوان منشأ ارز پرونده وارداتی فراهم می‌شود³. با این حال، بر اساس تبصره ۵ این ابلاغیه، ایفای تعهد ارزی پروانه‌هایی که مهلت ۱۵ ماهه آن‌ها سررسید شده، مشمول بهره‌مندی از مشوق‌های صادراتی و معافیت‌های مالیاتی نخواهد بود³.

فرمول تسویه تعهدات ارزی سنوات ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰

برای صادرکنندگانی که تعهدات ارزی ایفا‌نشده آن‌ها مربوط به سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ است، کارگروه بازگشت ارز شرایط ویژه‌ای را تصویب کرده که امکان تسویه آن تا پایان سال ۱۴۰۵ وجود دارد⁵. مبالغ قابل پرداخت برای مصالحه ریالی این سنوات به شرح زیر است⁵:

• واحدهای بازرگانی: معادل ۱۰ درصد نرخ خرید حواله یورو در مرکز مبادله ارز و طلای ایران در تاریخ انجام مصالحه به ازای هر یورو تعهد ایفانشده⁵.
• واحدهای تولیدی: معادل ۵ درصد نرخ خرید حواله یورو در مرکز مبادله ارز و طلای ایران در تاریخ انجام مصالحه به ازای هر یورو تعهد ایفانشده⁵.

تمامی مبالغ پرداختی بابت مصالحه ریالی سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ به عنوان ایفای تعهد قطعی در ستون بازگشت ارز صادرکننده ثبت گردیده و پرونده ارزی سنوات گذشته مربوطه بسته خواهد شد⁵.

راهنمای گام‌به‌گام اجرایی واردات از محل صادرات در سامانه جامع تجارت

فرآیند واردات کالا از محل ارز صادراتی و ثبت منشأ ارز مستلزم طی نمودن دقیق مراحل اداری و الکترونیکی در سامانه جامع تجارت است⁶.

گام اول: ثبت پرونده و اخذ مجوز ثبت سفارش

بازرگان پس از ورود به سامانه جامع تجارت با گواهی امضای الکترونیک (GICA) و انتخاب نقش بازرگان، اقدام به ایجاد پرونده ثبت سفارش جدید می‌نماید⁶. اطلاعات پروفرما، مشخصات فروشنده خارجی (اخذ شناسه فیدا)، کد ۸ رقمی تعرفه گمرکی کالا (HS Code)، نوع حمل و گمرک مقصد به دقت درج می‌گردد⁶. پس از بررسی و تایید مجوزهای سازمان‌های متولی و سازمان توسعه تجارت، کد ۸ رقمی ثبت سفارش صادر می‌شود⁶.

گام دوم: تخصیص ارز و واگذاری سیستمی پروانه‌های صادراتی

در بخش مدیریت عملیات ارزی پرونده ثبت سفارش، نوع عملیات ارزی بر روی گزینه «از محل صادرات» (خود یا غیر) تنظیم می‌شود⁶. در صورت استفاده از ارز صادراتی اشخاص ثالث، صادرکننده با ورود به پنل خود در سامانه جامع تجارت، کوتاژ صادراتی را به کد ملی واردکننده واگذار می‌کند⁷. اگر پروانه صادراتی سررسید شده باشد، صادرکننده یا واردکننده ابتدا از طریق درگاه مصالحه ریالی سامانه، جریمه ۵ درصدی تعیین‌شده را تسویه کرده تا پروانه جهت ثبت منشأ ارز فعال گردد³.

گام سوم: ثبت اسناد حمل و تعیین منشأ ارز

پس از حمل کالا و صدور اسناد گمرکی، واردکننده به منوی «عملیات ارزی»، زیرمنوی «مدیریت عملیات ارزی غیربانکی» و بخش «تعیین منشأ ارز» مراجعه می‌نماید¹⁰. با انتخاب شماره ثبت سفارش، گزینه «ایجاد منشأ ارز جدید» فعال می‌شود¹⁰. در این مرحله فیلدهای وزن خالص، وزن ناخالص، تعداد بسته‌ها، شماره و تاریخ بارنامه و مشخصات قبض انبار تکمیل می‌گردد¹⁰. سپس قلم منشأ ارز از نوع «واردات-صادرات» انتخاب و پروانه صادراتی مربوطه فراخوانی و لینک می‌شود¹⁰.

گام چهارم: صدور کد ساتا و ترخیص کالا از گمرک

با تکمیل اطلاعات و فشردن دکمه «استعلام از بانک مرکزی»، درخواست به صورت سیستمی جهت اعتبارسنجی ارسال می‌گردد¹⁰. بانک مرکزی پس از بررسی مطابقت کوتاژ صادراتی و اسناد ورود کالا، کد رهگیری ۱۰ رقمی تامین ارز (کد ساتا) را صادر می‌کند¹⁰. با درج کد ساتا، وضعیت منشأ ارز به «آماده اظهار گمرکی» تغییر یافته و اطلاعات به سامانه گمرک (EPL) منتقل می‌شود تا واردکننده بتواند ترخیص قطعی کالا را انجام دهد⁶.

مخاطرات حقوقی و تبعات تکلیفی عدم ایفای تعهدات ارزی

عدم تعیین تکلیف پروانه‌های صادراتی و بی‌توجهی به مهلت قانونی ۳۱ مردادماه، تبعات حقوقی و مالی سنگینی برای فعالان اقتصادی به همراه دارد². بر اساس ماده ۲ مکرر قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، عدم بازگرداندن ارز حاصل از صادرات در مهلت‌های مقرر توسط بانک مرکزی، مصداق قاچاق ارز محسوب می‌شود².

متخلفان علاوه بر ارجاع پرونده به مراجع قضایی و دادگاه انقلاب، با محرومیت‌های اداری از جمله تعلیق یا ابطال کارت بازرگانی، ممانعت از صدور ثبت سفارش‌های جدید، عدم اعطای تسهیلات و ضمانت‌نامه‌های بانکی و مطالبه مالیات با نرخ غیرمعاف مواجه خواهند شد². از این رو، بهره‌گیری از فرصت مصالحه ریالی و واردات در مقابل صادرات تا پایان مهلت ۳۱ مردادماه، ضروری‌ترین اقدام برای ایمن‌سازی کسب‌وکار و پیشگیری از پرونده‌های قاچاق ارزی است³.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

مهلت ۳۱ مردادماه یک ایستگاه کلیدی برای صادرکنندگان و واردکنندگان است تا تعهدات ارزی معوق خود را تعیین تکلیف کنند³. بخشنامه اخیر بانک مرکزی با فراهم آوردن امکان واردات کالاهای اساسی و خطوط تولید از محل پروانه‌های صادراتی سال‌های ۱۴۰۱ به بعد و ایجاد درگاه پرداخت مصالحه ریالی ۵ درصدی، مسیری شفاف را برای گره‌گشایی از پرونده‌های ارزی سررسیدشده ترسیم کرده است³.

به صاحبان کسب‌وکار و مدیران بازرگانی توصیه می‌شود پیش از به پایان رسیدن این مهلت و افزایش آستانه بازگشت ارز به ۷۰ درصد در شهریورماه، با بررسی کوتاژهای صادراتی در سامانه جامع تجارت، اقدامات لازم برای پرداخت مصالحه ریالی و ثبت منشأ ارز را انجام دهند تا از تعلیق کارت بازرگانی و جرایم قاچاق ارز مصون بمانند².

سوالات متداول (FAQ)

منابع

1. بخشنامه بانک مرکزی برای رفع تعهد ارزی صادرات/ بازگشت ارز ۳ماهه شد | خانه صنعت, https://www.tehranhim.com/news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%81%D8%B9-%D8%AA%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B5/
2. رفع تعهد ارزی چیست؟ راهنمای کامل ۱۴۰۴ + آموزش سامانه نیما, https://farsbtc.ir/article/what-is-the-removal-of-foreign-exchange-obligations
3. فرصت جدید ارزی برای صادرکنندگان تا 31 مرداد 1405 – خبرگزاری تسنیم, https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/03/11/3605833/%D9%81%D8%B1%D8%B5%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-31-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF-1405
4. تمدید مهلت بازگشت ارز صادراتی تا ۳۱ مرداد – خبرگزاری مهر, https://www.mehrnews.com/news/6875674/%D8%AA%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%87%D9%84%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DB%B3%DB%B1-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF
5. فرصت جدید برای صادرکنندگان؛ رفع تعهد ارزی با پرداخت مصالحه ریالی – خبرگزاری مهر, https://www.mehrnews.com/news/6898487/%D9%81%D8%B1%D8%B5%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%81%D8%B9-%D8%AA%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%87-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C
6. سامانه جامع تجارت (ntsw.ir) + آموزش ثبت سفارش کالا ۱۴۰۵ – شرکت نیکان ترخیص سازگار, https://ntsteam.com/comprehensive-trade-system/
7. اعلام گام‌های واردات در قبال صادرات – دنیای اقتصاد, https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-4/3664728-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA
8. دستورالعمل ثبت سفارش از محل صادرات, https://irclearance.com/blog/sabte-sefaresh-az-mahale-saderat/
9. شرایط جدید انجام مصالحه ریالی اعلام شد – دنیای اقتصاد, https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%BE%D9%88%D9%84-%D8%A7%D8%B1%D8%B2-116/4283845-%D8%B4%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B7-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%87-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF
10. راهنمای تعیین منشأ ارز – آیکسپورت, https://ixport.ir/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%B4%D8%A3-%D8%A7%D8%B1%D8%B2/
11. روش تعیین منشأ ارز و اظهار شناسه ره‌گیری – شرکت بازرگانی سپاهان همراه, https://sepahanhamrah.com/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%B4%D8%A3-%D8%A7%D8%B1%D8%B2/
12. کد ساتا و منشا ارزی در واردات کالا – بازرگانی دیده بان تجارت, https://didehbantejarat.com/sata-code-and-origin-of-currency-in-importing-goods/
13. راهنمای ارسال اطلاعات اعلامیه ی تامین ارز به گمرک در سامانه جامع تجارت ایران – آیکسپورت, https://ixport.ir/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%87-%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86/
14. ماده 2 مکرر قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز – مهدی داودآبادی ‒ وکیل دادگستری, https://davoudabadi.ir/page/0537481/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-2-%D9%85%DA%A9%D8%B1%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%82%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%82-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%A7%D8%B1%D8%B2
15. توافق اتاق ایران و گمرک درباره بسته ۱۰ ماده‌ای تسهیل تجارت | پیش‌نویس اصلاح فرایندهای ارزی به دولت ارسال شد, https://irbas.ir/24787/%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82-%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D9%82-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%87-%DB%B1%DB%B0-%D9%85/
16. زنگ خطر برای صادرکنندگان؛ مهلت رفع تعهد ارزی تمدید می‌شود یا پرونده‌ها بیشتر؟ – ایرنا, https://www.irna.ir/news/86206545/%D8%B2%D9%86%DA%AF-%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%87%D9%84%D8%AA-%D8%B1%D9%81%D8%B9-%D8%AA%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF-%DB%8C%D8%A7