محدودیتهای ارزی و طولانی شدن فرایند تخصیص و تامین ارز در سامانه بانک مرکزی، در سالهای اخیر به یکی از چالشهای اساسی واردکنندگان و تولیدکنندگان تبدیل شده و رسوب کالا در اماکن گمرکی را به همراه داشته است. به منظور جلوگیری از توقف خطوط تولید کارخانجات، کاهش هزینههای سنگین انبارداری و تسریع در تامین کالاهای اساسی و مواد اولیه، گمرک جمهوری اسلامی ایران با همکاری مراجع سیاستگذار، امکان «ترخیص ۹۰ درصدی کالا بدون مطالبه کد رهگیری بانک (کد ساتا)» را فراهم کرده است.
در این سازوکار، واردکنندگان واجد شرایط میتوانند بخش عمده محموله خود را پیش از پرداخت کامل وجه ارزی به فروشنده و دریافت کد رهگیری، وارد چرخه تولید و توزیع کنند. این راهنما به تشریح دقیق مبانی حقوقی، مراحل ثبت در سامانه EPL، شرایط تعهدنامه ارزی و سازوکار رفع وثیقه از بخش باقیمانده کالا میپردازد.
ماهیت و مبانی حقوقی ترخیص ۹۰ درصدی کالا
ترخیص درصدی کالا یکی از راهکارهای انعطافپذیر گمرکی است که به منظور ایجاد تعادل بین نظارتهای ارزی حاکمیت و حفظ جریان نقدینگی و تولید در کشور طراحی شده است. در این شیوه، گمرک اجازه خروج ۹۰ درصد از حجم، وزن یا تعداد کالای اظهارشده را صادر میکند و ۱۰ درصد باقیمانده را تا زمان ارائه مستندات نهایی تسویه ارزی به عنوان وثیقه نگهداری مینماید.
مستندات قانونی و مصوبات حاکمیتی
اجرای این تسهیلات مستند به مجموعهای از احکام بالادستی و شیوهنامههای اجرایی است که حدود اختیارات گمرک و حقوق واردکنندگان را مشخص میسازد:
- ماده ۴۲ قانون امور گمرکی: این ماده به گمرک اجازه میدهد در موارد استثنایی و برای کالاهای مورد نیاز فوری، با تایید رئیس کل گمرک، ترخیص کالا را با حداقل اسناد و تعهدات لازم پیش از انجام کامل تشریفات میسر سازد.
- تبصره ۳ ماده ۷ قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز: این تبصره چارچوب قانونی کنترل منشأ ارز و موارد مجاز برای ترخیص کالا قبل از صدور تاییدیه قطعی سامانه ارزی را تعریف میکند.
- مصوبات شورایعالی هماهنگی اقتصادی سران قوا: بندهای پنج، شش و نه مصوبه جلسه ۱۰۳ این شورا، به عنوان مبنای تمدید اختیارات گمرک، اجازه ترخیص تا ۹۰ درصد کالاهای بخش غیردولتی و ۱۰۰ درصد کالاهای دولتی را بدون الزام آنی به ارائه کد رهگیری بانک صادر کرده است.
- شیوهنامههای ابلاغی دفتر واردات گمرک ایران: دفتر واردات بر اساس اولویتهای اقتصادی، دستورالعملهای ادواری را برای یکسانسازی رویه در گمرکات اجرایی کشور صادر و فهرست تعرفههای مجاز را بهروزرسانی میکند.
تفاوت ترخیص درصدی با ترخیص قطعی و ترخیص با حداقل اسناد
در فرایند ترخیص قطعی، کالا زمانی اجازه خروج کامل پیدا میکند که تمامی مبالغ مربوط به حقوق ورودی، عوارض گمرکی و مالیات بر ارزش افزوده پرداخت شده و اسناد کامل بازرگانی نظیر کد رهگیری بانک عامل (ساتا) و مجوزهای ترخیص بارگذاری شده باشند.
در ترخیص درصدی، تشریفات ارزی به تعویق میافتد و ۱۰ درصد محموله به عنوان اهرم تضمینی در گمرک باقی میماند. ترخیص با حداقل اسناد نیز که غالباً ذیل ماده ۴۲ قانون امور گمرکی اعمال میشود، عمدتاً برای شرایط اضطراری، محمولههای فاسدشدنی یا دولتی کاربرد دارد و میتواند شامل آزادسازی کل محموله با تودیع تعهدات ویژه باشد.
دامنه شمول، فهرست تعرفهها و شرایط متقاضیان
تسهیلات خروج درصدی کالا شامل تمامی اقلام وارداتی نمیشود، بلکه هدف اصلی آن هدایت منابع به سمت بخشهای مولد و استراتژیک است.
دستهبندی کالاهای مجاز به ترخیص ۹۰ درصدی
فهرست اقلام مشمول بر اساس مصوبات وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان غذا و دارو تنظیم شده و شامل گروههای زیر است:
- نهادههای دامی و کالاهای اساسی: شامل دانههای روغنی، کنجاله، جو، ذرت و سایر اقلام ضروری کشاورزی مشمول فهرست جهاد کشاورزی (شامل بیش از ۳۹۰ ردیف تعرفه).
- دارو، مواد اولیه دارویی و تجهیزات پزشکی: کلیه ردیف تعرفههای ابلاغی سازمان غذا و دارو شامل مواد اولیه ساخت دارو، شیرخشک، کیتها و معرفهای تشخیصی و آزمایشگاهی.
- مواد اولیه و واسطهای خطوط تولید: بیش از ۳۲۰۰ ردیف تعرفه اعلامی وزارت صمت که شامل مواد پلیمری، پلیآمیدها، قطعات صنعتی، مفتولها، عایقها و اجزای مورد نیاز صنایع برق و الکترونیک است.
- ماشینآلات و تجهیزات تولیدی: قطعات یدکی و تجهیزات خطوط تولید که وقفه در ورود آنها سبب تعطیلی کارخانهها میگردد.
برای خودروهای سواری، کشندهها، اتوبوسها و موتورسیکلتهای وارداتی کامل (CBU)، تسهیلات عدم ارائه کد ساتا صرفاً با قیود خاص و بدون صدور پته عبور جهت ترخیص قطعی اعمال میگردد.
الزامات احراز هویت واردکنندگان و واحدهای تولیدی
متقاضیان بهرهمندی از این رویه باید مدارک و شرایط زیر را در پرونده وارداتی خود احراز نمایند:
- برخورداری از کارت بازرگانی معتبر و فاقد بدهی معوق.
- ارائه پروانه بهرهبرداری معتبر صنعتی یا کشاورزی برای اثبات ماهیت تولیدی شرکت واردکننده.
- ثبت سفارش معتبر در سامانه جامع تجارت که در وضعیت تخصیص یا صف تامین ارز قرار داشته باشد.
- انطباق دقیق کد تعرفه (HS Code) کالای اظهارشده با فهرست تعرفههای مشمول بخشنامههای جاری گمرک.
- ارائه اسناد معتبر مالکیت و حمل کالا اعم از بارنامه، ترخیصیه، قبض انبار معتبر و در صورت لزوم گواهی بازرسی مبدا (COI).
مراحل گامبهگام ترخیص در سامانه EPL و ثبت تعهدنامه
فرآیند اجرایی ترخیص درصدی در بستر پنجره واحد تجارت فرامرزی (سامانه EPL) نیازمند طی مراحلی مشخص است تا سامانه بدون خطا اجازه صدور سند ترخیص را برای بخش اول صادر کند.
مراحل تنظیم اظهارنامه گمرکی برای ترخیص ۹۰ درصدی
فرایند ترخیص در سامانه جامع گمرکی به شرح زیر طی میشود:
- اظهار کالا در سامانه EPL: صاحب کالا یا حقالعملکار رسمی گمرک با ورود به سامانه، اطلاعات سیاهه خرید، عدلبندی و اسناد حمل را ثبت و شماره کوتاژ دریافت میکند.
- کنترل و ارزیابی فنی: کالا بر اساس مدیریت ریسک در یکی از مسیرهای سبز، زرد یا قرمز قرار گرفته و بررسیهای اسنادی و در صورت نیاز ارزیابی فیزیکی انجام میشود.
- اخذ مجوزهای مقرراتی: تمامی مجوزهای قانونی الزامی از قبیل استاندارد، بهداشت، قرنطینه یا سازمان انرژی اتمی باید پیش از هرگونه ترخیص اخذ و در سیستم تایید گردند.
- اعمال تفکیک درصدی در سامانه: کارشناس سرویس یا کاربر اظهارکننده در بخش مشخصات اظهارنامه، وزن و تعداد مشمول ترخیص (۹۰ درصد محموله) را وارد میکند.
- انتخاب گزینه عدم بررسی کد رهگیری بانک: در بخش ضوابط ارزی سامانه، گزینه «عدم بررسی کد رهگیری بانک» انتخاب شده و اطلاعات مربوط به بخشنامه مرجع در سیستم درج میگردد.
- پرداخت حقوق و عوارض گمرکی: مبالغ حقوق ورودی و مالیات متعلقه متناسب با ۹۰ درصد ترخیصی پرداخت و پروانه ترخیص مرحلهای صادر میشود.
ضوابط و متن حقوقی تعهدنامه عدم درخواست ارز
در مواردی که واردکننده متقاضی خروج محموله بدون تامین ارز از شبکه بانکی کشور است، ثبت تعهدنامه رسمی در کارتابل سامانه جامع امور گمرکی الزامی خواهد بود. متن حقوقی الزامآور این تعهدنامه به شرح زیر است:
«اینجانب/شرکت … با کد/شناسه ملی … متعهد میگردم پس از ترخیص کالای موضوع پروانه واردات با شماره … تاریخ … از گمرک … مربوط به ثبتسفارش شماره …، هیچ گونه درخواستی بابت ارز کالاهای وارداتی مذکور نداشته باشم. بانک مرکزی هیچ گونه تعهدی بابت تامین ارز ثبتسفارش مذکور از کلیه روشهای تامین ارز نخواهد داشت.»
تایید این تعهدنامه در سامانه، به منزله سلب هرگونه ادعای ارزی آتی از بانک مرکزی بوده و گمرک بر مبنای آن اقدام به صدور مجوز خروج مینماید.
سازوکار رفع وثیقه و ترخیص ۱۰ درصد باقیمانده کالا
۱۰ درصد باقیمانده کالا در انبار گمرک، به عنوان وثیقه قانونی جهت تضمین انجام تعهدات ارزی و تسویه حساب نهایی نگهداری میشود. برای آزادسازی این بخش از محموله، رویهها و زمانبندیهای مشخصی تعریف شده است.
تکالیف زمانی واردکننده پس از ترخیص بخش اول
واردکننده پس از خروج ۹۰ درصد کالا، موظف است اقدامات زیر را پیگیری کند:
- پیگیری تخصیص و خرید ارز در سامانه جامع تجارت و دریافت کد رهگیری بانک عامل (ساتا) در مهلت مقرر (حداکثر ظرف ۲ الی ۳ ماه پس از ترخیص اولیه).
- ارائه کد ساتا به گمرک اجرایی مربوطه جهت ثبت نهایی در اطلاعات کوتاژ.
- پرداخت ۱۰ درصد باقیمانده حقوق ورودی، عوارض و هزینههای انبارداری دوره توقف.
آزادسازی ۱۰ درصد وثیقه از طریق ضمانتنامه بانکی
چنانچه واردکننده پیش از صدور کد ساتا به ۱۰ درصد باقیمانده نیاز مبرم داشته باشد یا کالا در معرض افت کیفیت قرار گیرد، راهکارهای قانونی زیر قابل اجراست:
- تودیع ضمانتنامه بانکی: واردکننده میتواند با سپردن ضمانتنامه بانکی معتبر به ارزش حقوق ورودی و تعهدات قانونی بخش باقیمانده، موافقت گمرک برای خروج ۱۰ درصد نهایی را کسب کند.
- تسهیلات ویژه کالاهای سریعالفساد: در خصوص اقلام غذایی فاسدشدنی، سرمها و فرآوردههای زیستی، گمرک مجاز است با اخذ تضامین معتبر و تعهد کتبی، کل محموله را به صورت ۱۰۰ درصدی آزاد نماید تا از خسارت به کالا جلوگیری شود.
- ابطال وثیقه و مختومه شدن کوتاژ: با ثبت کد رهگیری قطعی در EPL و تسویه هزینهها، اجازه بارگیری و خروج ۱۰ درصد پایانی صادر شده و پرونده کوتاژ مختومه میشود.
چالشها، مدیریت هزینههای توقف و نکات کلیدی
بهرهگیری از رویه ترخیص درصدی در کنار منافع نقدینگی، نیازمند کنترل ریسکهای مالی و عملیاتی است.
هزینههای دموراژ، انبارداری و نگهداری کانتینری
در صورتی که محموله در کانتینرهای استیجاری وارد شده باشد، باقی ماندن ۱۰ درصد از بار درون کانتینر در محوطه بندری میتواند منجر به اعمال جرایم سنگین حق توقف کانتینر (دموراژ) توسط شرکتهای کشتیرانی شود. توصیه میشود واردکنندگان پیش از خروج ۹۰ درصد، با هماهنگی انباردار گمرک، بخش وثیقه را به انبارهای مسقف عمومی منتقل (استریپ کانتینر) نمایند تا کانتینرها تخلیه و به خط کشتیرانی بازگردانده شوند.
پیامدهای عدم رفع تعهد در مهلت مقرر
عدم پیگیری تعهدات ارزی و رها شدن ۱۰ درصد باقیمانده تبعات حقوقی مشخصی دارد:
- متروکه شدن کالا: با پایان مهلت قانونی توقف، بخش ۱۰ درصدی مشمول مقررات کالای متروکه شده و به سازمان جمعآوری و فروش اموال تملیکی واگذار میگردد.
- به اجرا گذاشتن تضامین: در صورت ارائه ضمانتنامه بانکی، گمرک اجرایی نسبت به وصول وجه الضمان اقدام خواهد کرد.
- ریسک تغییرات تعرفهای و ارزی: در صورت تغییر قوانین سالانه بودجه یا تغییر نرخ پایه تسعیر ارز پیش از ترخیص نهایی، ۱۰ درصد باقیمانده مشمول مابهالتفاوت نرخ جدید خواهد شد.
نتیجهگیری
ترخیص ۹۰ درصدی کالا بدون نیاز آنی به کد رهگیری بانک مرکزی، ابزاری کارآمد برای تسهیل تجارت خارجی، پشتیبانی از خطوط تولید و مهار هزینههای رسوب کالا به شمار میرود. بهرهگیری صحیح از این مزیت قانونی نیازمند انطباق دقیق با فهرست تعرفههای ابلاغی، تسلط بر فرایندهای سامانه EPL و برنامهریزی مالی منسجم برای تامین ارز و آزادسازی ۱۰ درصد وثیقه است. به کلیه مدیران بازرگانی و کارشناسان واردات پیشنهاد میشود با رصد مستمر آخرین مصوبات گمرکی و مدیریت زمانبندی ارزی، ریسکهای ناشی از دموراژ و متروکه شدن بخش باقیمانده را به حداقل برسانند.
پرسشهای متداول (FAQ)
۱. ترخیص ۹۰ درصدی کالا چیست و چه کاربردی دارد؟
ترخیص ۹۰ درصدی تسهیلاتی گمرکی است که به موجب آن واردکننده مجاز است تا ۹۰ درصد محموله خود را بدون نیاز به ارائه کد ساتا (رهگیری منشأ ارز بانک) ترخیص کند تا از توقف تولید و انباشت بار جلوگیری شود.
۲. کدام گروههای کالایی مشمول ترخیص ۹۰ درصدی هستند؟
این امتیاز عمدتاً به کالاهای اساسی، نهادههای دامی، دارو، تجهیزات پزشکی و بیش از ۳۲۰۰ ردیف تعرفه مواد اولیه و قطعات خطوط تولید اختصاص دارد.
۳. مهلت قانونی برای ارائه کد رهگیری بانک و ترخیص ۱۰ درصد باقیمانده چقدر است؟
واردکننده معمولاً موظف است حداکثر ظرف مدت ۲ تا ۳ ماه پس از ترخیص مرحله اول، کد رهگیری ساتا را اخذ و نسبت به تسویه نهایی اقدام کند.
۴. آیا امکان خروج ۱۰ درصد باقیمانده پیش از صدور کد رهگیری بانک وجود دارد؟
بله، در صورت تودیع ضمانتنامه بانکی معتبر به میزان ارزش و حقوق ورودی بخش باقیمانده یا در خصوص کالاهای سریعالفساد، امکان ترخیص ۱۰ درصد نهایی وجود دارد.
۵. در صورت عدم رفع تعهد ارزی در مهلت مقرر، چه وضعیتی برای کالای باقیمانده پیش میآید؟
بخش ۱۰ درصدی باقیمانده مشمول قوانین کالای متروکه شده و جهت تعیین تکلیف به سازمان جمعآوری و فروش اموال تملیکی معرفی خواهد شد.
