بیمه دریایی و عوارض جنگی ۲۰۲۶؛ راهکارهای ترخیص و کاهش دموراج

فهرست مطالب

در سال ۲۰۲۶، بروز ناآرامی‌های ژئوپلیتیکی در آبراه‌های راهبردی جهان، هزینه‌های لجستیک و بیمه حمل‌ونقل دریایی را به سطحی بی‌سابقه رسانده است¹. افزایش جهشی حق‌بیمه خطرات جنگی و اعمال سورشارژهای سنگین در کنار توقف‌های طولانی‌مدت کانتینرها در بنادر، فشار مضاعفی بر نقدینگی و زنجیره تامین بنگاه‌های اقتصادی وارد می‌سازد¹. در این میان، آشنایی دقیق با مکانیسم قیمت‌گذاری پوشش‌های بیمه‌ای، مقررات کمیته مشترک جنگ و اتخاذ راهکارهای هوشمندانه گمرکی مانند ترخیص اضطراری و ترخیص درصدی، اهمیت حیاتی یافته است³. این مقاله جامع، استراتژی‌های عملیاتی مدیریت ریسک بیمه دریایی و عوارض جنگی، قوانین گمرک ایران در مسیرهای سه‌گانه، و روش‌های بهینه‌سازی فرآیندها برای صیانت از سرمایه در گردش و کاهش جریمه‌های دموراج را تشریح می‌کند³.

ساختار جدید بازار بیمه دریایی و سورشارژ جنگی (AP) در سال ۲۰۲۶

بازار بیمه دریایی در سال ۲۰۲۶ تحت تاثیر مستقیم نوسانات ژئوپلیتیکی به سطحی از پویایی و حساسیت لحظه‌ای رسیده است که پیش از این تنها در دوران بحران‌های بزرگ تاریخی دیده می‌شد¹. حق‌بیمه خطرات جنگی دیگر یک آیتم هزینه‌ای ثابت و سالانه در بودجه‌بندی ناوگان نیست، بلکه به یک متغیر زنده و لحظه‌ای تبدیل شده که تعیین‌کننده سودآوری یا زیان‌دهی یک سفر دریایی است¹.

نقش کمیته مشترک جنگ (JWC) و مکانیسم قیمت‌گذاری لحظه‌ای

کمیته مشترک جنگ (Joint War Committee – JWC) ذیل اتحادیه بازار لویدز (LMA)، وظیفه شناسایی و اعلام مناطق دارای تهدید بالا را بر عهده دارد⁵. زمانی که یک شناور وارد مناطق درج‌شده در فهرست JWC می‌شود، پوشش بیمه‌ای استاندارد سالانه متوقف شده و پرداختی جدیدی تحت عنوان “حق‌بیمه اضافی” یا سورشارژ جنگی (Additional Premium – AP) فعال می‌گردد¹.

در سال ۲۰۲۶، مکانیسم قیمت‌گذاری AP کاملاً حادثه‌محور شده است¹. نرخ‌های پیشنهادی بیمه‌گران ممکن است طی چند ساعت و در پی وقوع یک حمله پهپادی، درگیری موشکی یا حتی گزارش رخنه امنیتی، تغییرات جهشی ثبت کنند⁸. برای نمونه، نوسان نرخ حق‌بیمه اضافی از ۰.۲ درصد به ۱.۰ درصد ارزش بدنه شناور برای یک سفر هفت‌روزه، هزینه بیمه یک کشتی را از ۲۰۰ هزار یورو به بیش از ۱ میلیون یورو افزایش می‌دهد⁸. این نوسان شدید، فشار مالی فوق‌العاده‌ای به اجاره‌کنندگان و صاحبان کالا وارد می‌سازد¹.

تحلیل نرخ‌های بیمه جنگی در مناطق بحرانی جهان

بررسی آبراه‌های کلیدی نشان‌دهنده توزیع ناهمگون ریسک و حق‌بیمه‌ها در پهنه‌های آبی حساس است:

در تنگه باب‌المندب و دریای سرخ (موضوع دستورالعمل JWLA-032)، نرخ‌های حق‌بیمه اضافی پس از اوج‌گیری تنش‌ها از سطوح آرام ۰.۲ الی ۰.۳ درصد به محدوده ۰.۷ الی ۱.۰ درصد ارزش بدنه شناور افزایش یافته است¹. همچنین برای صاحبان کالا، نرخ بیمه جنگی باربری که پیش از بحران‌ها زیر ۰.۰۵ درصد بود، به محدوده ۰.۵ الی ۲ درصد ارزش کالا برای هر ترانزیت رسیده است².

در خلیج فارس و تنگه هرمز، نوسانات به شدت بالاست؛ به‌طوری که در برهه‌های تشدید بحران، نرخ بیمه جنگی برای سوپرتانکرها (VLCC) به حدود ۷.۵ الی ۱۰ درصد ارزش بدنه شناور رسید⁵. این بدان معناست که یک نفتکش ۲۷۰ هزار تنی به ارزش ۲۱۰ میلیون دلار، برای یک بار عبور از تنگه هرمز ممکن است مجبور به پرداخت حدود ۲۱ میلیون دلار حق‌بیمه جنگی شود⁵. در نتیجه این تحولات، هزینه حمل نفت خام از خلیج فارس به چین به محدوده ۷۸ دلار به ازای هر تن رسید که بیش از ۲۰ دلار آن تنها سهم پوشش بیمه جنگی بود⁵.

در حوزه دریای سیاه و دریای آزوف، نرخ‌های بیمه جنگی برای بنادر اوکراین در محدوده ۰.۴ الی ۰.۵ درصد و برای بنادر روسیه بین ۰.۶ الی ۰.۸ درصد متغیر است¹. همچنین فدراسیون بین‌المللی کارفرمایان maritime (IBF) و ITF در به‌روزرسانی‌های سال ۲۰۲۶، این مناطق را به عنوان مناطق عملیات جنگی و پرریسک طبقه‌بندی کرده‌اند تا شرایط کارگری و حقوق دریانوردان نیز متناسب با خطر تنظیم شود⁵.

معیارهای ارزیابی ریسک بیمه‌گران: لینک خطرات و کیفیت عملیاتی

بیمه‌گران در سال ۲۰۲۶ فراتر از موقعیت جغرافیایی شناور، دو شاخص کلیدی را برای صدور پوشش بیمه‌ای و تعیین نرخ AP ارزیابی می‌کنند:

شاخص اول، “ریسک وابستگی و ارتباطات” (Linkage Risk) است¹. بیمه‌گران با دقت بالا ساختار مالکیتی، پرچم شناور، تاریخچه تردد در بنادر و زنجیره ذینفعان تجاری محموله را بررسی می‌کنند¹. شناورهایی که دارای وابستگی ساختاری یا تجاری به طرفین مناقشات باشند، با نرخ‌های بسیار بالاتری روبه‌رو شده یا کلاً از دریافت پوشش محروم می‌شوند¹.

شاخص دوم، “کیفیت عملیاتی ریسک” (Risk Quality) است¹. این معیار شامل پروتکل‌های امنیتی کشتی، انضباط در مدیریت سامانه‌های موقعیت‌یابی (AIS)، برنامه‌ریزی دقیق مسیر برای کاهش زمان حضور در نقاط داغ و آمادگی خدمه برای مواجهه با بحران می‌شود¹. شناورهایی که مدیریت فنی و عملیاتی قوی‌تری ارائه دهند، شانس بالاتری برای دریافت تخفیف در نرخ AP دارند¹.

همچنین پوشش‌های استاندارد بیمه‌ای به سمت گنجاندن استثنائات جدید پیش رفته‌اند؛ از این رو خریداران پوشش‌های بیمه‌ای باید متمم‌های مربوط به خطرات سایبری متصل به عملیات جنگی را دریافت کنند تا در صورت اختلال سایبری در سامانه‌های ناوبری، پوشش بیمه باطل نگردد⁵. در عین حال، تغییر مسیر شناورها به سمت دماغه امید خوب (Cape of Good Hope) علیرغم افزایش ۱۰ تا ۱۴ روزه زمان سفر و رشد هزینه‌های سوخت، به دلیل حذف کامل حق‌بیمه جنگی سنگین، به عنوان یک جایگزین عملیاتی سنجیده می‌شود¹.

راهکارهای اجرایی مدیریت ریسک بیمه‌ای و تنظیم قراردادهای بین‌المللی

برای مقابله با نوسانات بازار بیمه دریایی، صاحبان کالا و شرکت‌های حمل‌ونقل باید رویکرد خود را از انفعال به سمت مدیریت فعالانه ریسک تغییر دهند.

بهینه‌سازی کلوزهای بیمه باربری و شرایط لغو

کلوزهای بیمه‌ای استاندارد نظیر کلوزهای جنگی کالای انستیتو بیمه‌گران لندن (Institute War Clauses – Cargo) خسارات ناشی از اقدامات جنگی، ضبط و مصادره را پوشش می‌دهند، اما بیمه‌گران حق دارند با اخطار کوتاه (معمولاً ۷ روزه یا کمتر در مناطق پرریسک) پوشش خود را لغو کنند یا نرخ‌های جدید اعمال نمایند². برای مدیریت این خطرات:

فعالان تجاری باید شرط استمرار پوشش در طول ترانزیت را در قراردادهای خرید و حمل گنجانده و مطمئن شوند که پوشش بیمه‌ای تا لحظه تخلیه نهایی در مقصد معتبر می‌ماند².

بررسی دقیق کلوزهای استثنا، به‌ویژه استثنائات مرتبط با حملات سایبری به سامانه‌های هدایت و ناوبری شناورها ضروری است⁵. کلوپ‌های P&I و بیمه‌گران مدرن در سال ۲۰۲۶ پوشش‌های تکمیلی برای خطرات سایبری متصل به عملیات جنگی ارائه می‌دهند که باید در سبد بیمه‌ای لحاظ شوند⁹.

مدیریت هندسه مسیر و کاهش زمان مواجهه در آبراه‌های پرخطر

مدت زمان حضور شناور در منطقه خطر (Exposure Minutes) نقشی تعیین‌کننده در محاسبه ریسک دارد⁸. برنامه‌ریزی برای عبور با حداکثر سرعت ایمن از تنگه‌های حساس مانند باب‌المندب یا استقرار در خطوط سیر ایمن‌تر، احتمال وقوع حادثه را کاهش داده و مبنای چانه‌زنی کارگزاران بیمه برای کاهش نرخ AP قرار می‌گیرد⁸.

ارائه طرح دقیق سیر و زمان‌بندی شفاف به کمیته‌های ارزیابی ریسک بیمه‌گران، ریسک ابهام را کاهش داده و روند اخذ تاییدیه پوشش بیمه‌ای را سرعت می‌بخشد⁸.

راهکارهای ترخیص اضطراری کالا در گمرک ایران و کاهش زمان توقف

یکی از تبعات غیرمستقیم بحران‌های دریایی و تغییر مسیر شناورها، اختلال در زمان‌بندی وصول محموله‌ها به بنادر مقصد و انباشت کالا در اماکن گمرکی است¹. در ایران، گمرک ج.ا.ا برای جلوگیری از رسوب کالا و کاهش فشار بر نقدینگی تجار، دستورالعمل‌ها و تسهیلات اضطراری ویژه‌ای را به اجرا گذاشته است³.

سامانه EPL و شاخص‌های تعیین مسیرهای سه‌گانه گمرکی

پس از ثبت اظهارنامه در سامانه پنجره واحد فرامرزی (EPL) و تخصیص شماره کوتاژ، سیستم هوشمند مدیریت ریسک گمرک با ارزیابی شاخص‌های متعددی، کالا را در یکی از سه مسیر سبز، زرد یا قرمز قرار می‌دهد⁶:

مسیر سبز گمرکی سریع‌ترین راه ترخیص کالا است⁶. در این مسیر، نیازی به ارزیابی فیزیکی کالا و آزمایشگاه وجود ندارد و پس از کنترل اسنادی اجمالی و پرداخت حقوق ورودی، پروانه الکترونیکی خروج صادر می‌شود⁶. برای قرارگیری در مسیر سبز، بازرگانان باید دارای سوابق خوش‌حسابی مالیاتی، کارت بازرگانی واحدهای تولیدی، سابقه انطباق کامل اظهارها با سوابق گمرکی و عدم وجود هرگونه مغایرت در اسناد حمل باشند⁶.

مسیر زرد مستلزم بررسی دقیق‌تر اسناد و اخذ مجوزهای قانونی پیش از ترخیص است، بدون آنکه ارزیابی فیزیکی رخ دهد⁷.

مسیر قرمز شامل ارزیابی کامل فیزیکی کالا، نمونه‌برداری، تست‌های آزمایشگاهی و بررسی تفصیلی اسناد توسط ارزیاب و کارشناس گمرک است که بیشترین زمان توقف کالا را به همراه دارد⁷.

تسهیلات اضطراری ترخیص درصدی و حداقل اسناد

در شرایط اضطراری و برای کالاهای اساسی، مواد اولیه و قطعات خطوط تولید، دستورالعمل‌های تسهیل‌کننده گمرکی امکان ترخیص سریع را فراهم می‌سازند³:

روش ترخیص درصدی به صاحبان کالا اجازه می‌دهد در صورت تایید مجوزهای قانونی، تا ۷۰ یا ۸۰ درصد از محموله خود را قبل از انجام کامل تشریفات کد رهگیری تامین ارز یا سایر فرآیندهای اداری زمان‌بر، از گمرک خارج کرده و به خطوط تولید منتقل نمایند³.

پذیرش حداقل اسناد و مدارک مورد نیاز به همراه امکان ارائه موقت کالا بدون گواهی مبدأ (با اخذ تعهد یا ضوابط جایگزین)، از دیگر راهکارهایی است که توقف محموله‌ها در بنادر را به حداقل می‌رساند³.

مدیریت نقدینگی و ابزارهای مالی گمرکی

تامین نقدینگی جهت پرداخت نقدی حقوق ورودی، سود بازرگانی و مالیات بر ارزش افزوده (VAT) در شرایط بحرانی، چالشی جدی برای فعالان اقتصادی است³. گمرک ایران برای حل این مسئله ابزارهای زیر را ارائه می‌دهد³:

تسهیلات ضمانت‌نامه بانکی به فعالان اقتصادی و واحدهای تولیدی این امکان را می‌دهد که به جای پرداخت نقدی عوارض و حقوق گمرکی، ضمانت‌نامه بانکی با سررسیدهای مشخص ارائه داده و محموله خود را فوراً ترخیص کنند³. این اقدام باعث حفظ سرمایه در گردش شرکت‌ها می‌شود⁴.

ترخیص نسیه نیز برای مواد اولیه کارخانجات تولیدی فعال است تا کالا ترخیص شده و هزینه حقوق گمرکی پس از فروش یا فرآوری محصول پرداخت گردد³.

استفاده از انبارهای اختصاصی اعلام‌شده از سوی کارگروه تنظیم بازار نیز به شرکت‌ها اجازه می‌دهد کالا را تحت نظارت گمرک به انبارهای خود منتقل کرده و هزینه‌های انبارداری بنادر را حذف نمایند³.

استراتژی‌های جامع کاهش هزینه‌های دموراج کانتینری و خواب سرمایه

هزینه‌های دموراج (Demurrage) و دتنش (Detention) جریمه‌هایی هستند که خطوط کشتیرانی بابت معطلی کانتینرها مازاد بر مهلت مقرر (Free Time) از صاحبان کالا دریافت می‌کنند⁴. در سال ۲۰۲۶، تلفیق تأخیرهای دریایی با معطلی‌های گمرکی می‌تواند جریمه‌های دموراج را به ابعادی کمرشکن برساند⁴.

ریشه‌یابی علل بروز جریمه‌های دموراج در بنادر

مهلت قانونی نگهداری کالا در اماکن گمرکی ۳ ماه است که تحت شرایطی تا ۲ ماه دیگر قابل تمدید خواهد بود¹⁰. با این حال، فری‌تایم اعطا شده توسط خطوط کشتیرانی بسیار کوتاه‌تر است و معمولاً بین ۷ تا ۲۱ روز متغیر می‌باشد⁷. اسباب اصلی بروز دموراج عبارتند از:

عدم تطابق اطلاعات اظهارنامه با اسناد حمل شامل بارنامه، پکینگ لیست و فاکتور تجاری که منجر به هدایت کالا به مسیر قرمز و ارزیابی‌های طولانی‌مدت می‌شود⁷.

تاخیر در دریافت مجوزهای قانونی نظیر استاندارد، بهداشت و قرنطینه به دلیل عدم آماده‌سازی پیش‌نیازها و عدم هماهنگی با سازمان‌های ذیربط⁷.

معطلی در تخصیص و تامین ارز توسط سیستم بانکی که موجب عدم صدور ترخیصیه و قبض انبار قطعی می‌گردد³.

پروتکل‌های عملیاتی پیش‌اظهاری و بهینه‌سازی فرآیندهای لجستیک

برای صفر کردن یا به حداقل رساندن هزینه‌های دموراج کانتینری، اتخاذ اقدامات زیر الزامی است:

پیش‌اظهاری و تنظیم اسناد قبل از رسیدن شناور: اسناد تجاری و حمل باید پیش از ورود شناور به بندر مقصد به صورت دقیق تنظیم شده و در سامانه EPL بارگذاری شوند تا بلافاصله پس از تخلیه و دریافت قبض انبار، فرآیند ارزیابی آغاز گردد⁷.

تعیین صحیح کد تعرفه (HS Code) و ارزش TSC: استفاده از سامانه ارزش گمرک (TSC) و انطباق دقیق تعرفه کالا پیش از اظهار، مانع از بروز اختلاف ارزش و جریمه‌های گمرکی موضوع ماده ۱۰۸ قانون امور گمرکی می‌گردد³.

مذاکره برای افزایش مهلت فری‌تایم: در هنگام انعقاد قرارداد حمل و صدور بارنامه، دریافت مهلت فری‌تایم بیشتر (مانند ۲۱ یا ۳۰ روز در مبدأ و مقصد) باید به عنوان یک شرط کلیدی مذاکره شود.

استفاده از خدمات حق‌العمل‌کاران رسمی گمرک: سپردن تشریفات گمرکی به کارگزاران رسمی و باتجربه، خطاهای انسانی در ثبت اطلاعات را کاهش داده و سرعت عبور از گمرک را به حداکثر می‌رساند⁴.

سوالات متداول (FAQ)

۱. سورشارژ جنگی (AP) در بیمه دریایی چگونه محاسبه می‌شود و چه زمانی پرداخت آن الزامی است؟

سورشارژ جنگی یا Additional Premium (AP) به صورت درصدی از ارزش بدنه شناور یا ارزش محموله محاسبه می‌شود. این مبلغ زمانی الزامی می‌گردد که شناور وارد مناطق تعیین‌شده در فهرست مناطق پرریسک کمیته مشترک جنگ (JWC) شود¹. نرخ AP متناسب با شدت تنش‌ها و کیفیت ریسک شناور به صورت روزانه یا سفری تعیین می‌گردد.

۲. ترخیص درصدی کالا چیست و چه کالاهایی مشمول آن می‌شوند؟

ترخیص درصدی یکی از تسهیلات اضطراری گمرک است که به صاحبان کالاهای اساسی، مواد اولیه و قطعات خطوط تولید اجازه می‌دهد تا ۷۰ یا ۸۰ درصد از محموله خود را پیش از تکمیل نهایی تشریفات تامین ارز یا اخذ برخی مجوزهای غیرضروری فوراً ترخیص کرده و باقی‌مانده کالا را تا تسویه نهایی در انبار گمرک نگهداری کنند.

۳. چگونه می‌توان کالا را در سامانه EPL در مسیر سبز گمرکی قرار داد؟

برای قرارگیری در مسیر سبز، بازرگان باید دارای سابقه حسابرسی مالیاتی پاک، عدم مغایرت در اظهارنامه‌های قبلی، کارت بازرگانی معتبر (ترجیحاً تولیدی)، انطباق کامل کد تعرفه HS Code و ارزش اظهاری با سوابق گمرکی باشد. این فرآیند بر اساس الگوریتم‌های هوشمند مدیریت ریسک گمرک انجام می‌شود.

۴. آیا می‌توان به جای پرداخت نقدی حقوق و عوارض گمرکی از ضمانت‌نامه بانکی استفاده کرد؟

بله، گمرک ایران به منظور حمایت از نقدینگی واحدهای تولیدی و بازرگانان خوش‌حساب، امکان ارائه ضمانت‌نامه بانکی با سررسیدهای مشخص را به جای پرداخت نقدی حقوق ورودی، سود بازرگانی و مالیات بر ارزش افزوده (VAT) فراهم کرده است.

۵. مهم‌ترین اقدام برای جلوگیری از جرایم دموراج کانتینری چیست؟

مهم‌ترین اقدام، انجام «پیش‌اظهاری اسنادی» در سامانه EPL پیش از رسیدن شناور به بندر، تنظیم دقیق اسناد حمل جهت جلوگیری از ورود به مسیر قرمز، و مذاکره پیشین با خط کشتیرانی جهت اخذ مهلت فری‌تایم (Free Time) طولانی‌تر در قرارداد حمل است.