راهنمای صادرات کشمش به روسیه؛ مجاز استاندارد گوگرد (SO2​) و قوانین گمرک اوراسیا

صادرات کشمش تیزابی از شهرهای ملایر و بناب به بازار کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا، به‌ویژه فدراسیون روسیه، یکی از سودآورترین و استراتژیک‌ترین حوزه‌های تجارت غیرنفتی ایران محسوب می‌شود¹. بازار اوراسیا با جمعیتی بیش از ۱۸۰ میلیون نفر، تقاضای فوق‌العاده‌ای برای صنایع غذایی و خشکبار ایران دارد³.

با این حال، دستیابی به سهم بازار پایدار و جلوگیری از برگشت بار در مرزهای ورودی، مستلزم شناخت دقیق الزامات بهداشتی، حد مجاز باقیمانده انیدرید سولفور طبق استانداردهای اتحادیه گمرکی، و رعایت قوانین جدید ترخیص در گمرکات روسیه است⁵. این راهنمای جامع به عنوان یک دستورالعمل کاربردی، تمام ابعاد فنی، فرآوری، اسنادی و لجستیکی صادرات کشمش به روسیه و بازار اوراسیا را بررسی می‌کند تا تجار و صادرکنندگان بتوانند با اطمینان خاطر در این مسیر گام بردارند².

تحلیل بازار اوراسیا و جایگاه استراتژیک کشمش تیزابی ملایر و بناب

ویژگی‌های فرآوری و تفاوت‌های کیفی کشمش ملایر و بناب

شهرستان‌های ملایر و بناب دو قطب اصلی تولید و فرآوری انگور و کشمش در ایران هستند که نقش مکمل در تامین محموله‌های صادراتی ایفا می‌کنند¹. کشمش تیزابی ملایر با برخورداری از رنگ کهربایی روشن، بافت گوشتی و قیمت رقابتی، جایگاه ویژه‌ای در سبد خرید واردکنندگان روس و بلاروس دارد¹. در سمت مقابل، شهرستان بناب با تکیه بر ۱۸ واحد بزرگ فرآوری و بسته‌بندی مدرن و صادرات سالانه بیش از ۲۰ هزار تن کشمش، توانسته است زنجیره ارزش این محصول را تا حد بالایی ارتقا دهد². فعالیت و راه‌اندازی پایانه صادراتی اختصاصی در بناب موجب کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل و سرعت‌بخشی به ترخیص بار شده است².

روش فرآوری کشمش تیزابی در هر دو منطقه بر پایه غوطه‌ور ساختن انگور بی‌دانه در محلول امولسیون سرد شامل کربنات پتاسیم و روغن کشمش به مدت ۲۰ تا ۳۰ ثانیه است⁹. این عمل باعث ایجاد ترک‌های میکروسکوپی در پوسته انگور می‌شود که تبخیر رطوبت را تسریع کرده و خشک شدن بار را طی ۵ تا ۸ روز ممکن می‌سازد⁸. لایه نازک روغنی مانع از خشک شدن مفرط بار شده و بافت محصول را نرم نگه می‌دارد⁸.

الگوی تقاضا و نیاز صنایع غذایی روسیه

کشمش تیزابی بی‌دانه (Sultana) در میان ۵ کالای نخست صادراتی ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا قرار دارد³. خریداران روس محموله‌های کشمش تیزابی را در دو حوزه اصلی مصرف می‌کنند⁵. حوزه اول مربوط به مصارف صنعتی در کارخانجات تولید کیک، شیرینی، کلوچه و نانوایی‌های صنعتی است که کشمش در آن‌ها به عنوان ماده اولیه باکیفیت به کار می‌رود⁵. حوزه دوم شامل بسته‌بندی‌های خرد فروشگاهی و ترکیب در آجیل‌های مخلوط است⁵. به دلیل شرایط اقلیمی سردسیر روسیه، تقاضا برای مواد غذایی باارزش و طبیعی بسیار بالاست⁵. مشتریان صنعتی در مسکو و سنت‌پترزبورگ بر پارامترهایی نظیر خلوص ۹۹.۹ درصدی، یکدستی رنگ، عدم وجود دم و ضایعات، و عدم شکرک‌زدگی تاکید فراوان دارند⁵.

استاندارد باقیمانده گوگرد (SO2) و الزامات بهداشتی TR CU 029/2012

حد مجاز انیدرید سولفور و آیین‌نامه‌های اتحادیه گمرکی

استفاده از دود گوگرد برای حفظ رنگ روشن، ماندگاری و جلوگیری از آفت‌زدگی در خشکبار متداول است، اما کنترل غلظت آن یکی از حساس‌ترین مراحل صادرات به اوراسیا محسوب می‌شود⁵. مطابق با مقررات فنی اتحادیه اقتصادی اوراسیا تحت عنوان TR CU 029/2012 که مربوط به ایمنی افزودنی‌های غذایی است، حداکثر میزان مجاز انیدرید سولفور با کد E220 در کشمش صادراتی برابر با ۲ گرم در هر کیلوگرم (۲۰۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم یا ۲۰۰۰ ppm) تعیین شده است⁶. تجاوز غلظت گوگرد از این حد مجاز، منجر به رد محموله در آزمایشگاه‌های قرنطینه گمرکی روسیه و مرجوع شدن کامل بار می‌گردد⁵.

علاوه بر این، طبق الزامات آیین‌نامه TR CU 022/2011، چنانچه میزان انیدرید سولفور در کشمش صادراتی بیش از ۱۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم باشد، صادرکننده موظف است وجود ماده نگهدارنده دی‌اکسید گوگرد را به طور صریح روی لیبل بسته‌بندی درج کند⁷.

مدیریت فرآیند گوگرددهی و راهکارهای تعدیل آن

برخی واحدهای سنتی برای روشن نشان دادن رنگ کشمش‌های درجه دو، اقدام به دوددهی بیش از حد گوگرد می‌کنند⁸. این کار نه تنها بوی زننده گوگرد ایجاد می‌کند، بلکه ریسک رفوزه شدن محموله را افزایش می‌دهد⁵. برای حل این مشکل، واحدهای فرآوری پیشرفته در بناب و ملایر از سیستم‌های اتوماتیک دوزدهی گوگرد و شستشوی چندمرحله‌ای مکانیزه استفاده می‌کنند². شستشوی استاندارد با آب صنعتی روان پیش از بسته‌بندی، میزان گوگرد سطحی را تا حد زیادی کاهش داده و طعم محصول را طبیعی و مطبوع می‌سازد⁸. همچنین اجرای کشاورزی قراردادی و آموزش باغداران در استفاده از سموم استاندارد، باقیمانده شیمیایی بار را به حداقل می‌رساند².

قوانین جدید گمرک روسیه و ترخیص کالا در اتحادیه اوراسیا

نشان‌گذاری EAC و قوانین سخت‌گیرانه برچسب‌زنی دو زبانه

یکی از مهم‌ترین دلایل معطلی یا توقیف بارهای صادراتی در گمرکات آستاراخان و داغستان، عدم رعایت الزامات برچسب‌زنی است⁵. تمامی محموله‌های وارداتی به حوزه اوراسیا باید علامت مطابقت استاندارد EAC را دریافت کرده و اطلاعات مندرج روی کارتن‌ها را به زبان روسی چاپ نمایند⁵. چاپ اطلاعات صرفاً به زبان انگلیسی کافی نیست و در صورت عدم درج زبان روسی، صاحب کالا مجبور به پرداخت هزینه‌های سنگین انبارداری و لیبل‌زنی مجدد در انبارهای گمرکی روسیه خواهد شد⁵.

اطلاعات اجباری که باید روی کارتن‌های ۵-لایه چاپ یا درج شوند عبارتند از: نام دقیق تجاری محصول، کد تعرفه گمرکی، نام و آدرس کامل تولیدکننده و صادرکننده، وزن خالص و ناخالص، تاریخ دقیق فرآوری و انقضا، شرایط دمایی نگهداری، شماره پارتی یا سری ساخت، و هشدار وجود دی‌اکسید گوگرد در صورت تجاوز از ۱۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم⁵.

کد تعرفه گمرکی (HS Code 080620) و استفاده از تعرفه ترجیحی

در طبقه‌بندی هماهنگ جهانی، کشمش تحت سرشماره 080620 شناخته می‌شود¹³. در گمرکات ایران و اوراسیا، کشمش تیزابی بی‌دانه زیر کد ۸ رقمی 08062010 اظهار می‌گردد¹⁴. طبق موافقت‌نامه تجارت ترجیحی میان ایران و اتحادیه اوراسیا، صادرکنندگان ایرانی می‌توانند از تخفیف‌های عوارض گمرکی چشمگیری بهره‌مند شوند³.

برای استفاده خریدار روس از این تخفیف تعرفه‌ای، ارائه گواهی مبدا (Form CT-3) که توسط اتاق بازرگانی ایران صادر شده و دقیقاً با کد HS اظهارنامه تطابق داشته باشد، الزام قانونی است⁵. عدم تطابق کد گمرکی در مدارک، موجب سلب معافیت و اخذ عوارض گمرکی سنگین برای خریدار می‌گردد¹⁴.

مراحل اخذ گواهی بهداشت نباتی و اعتبارسنجی خریدار

فرآیند صادرات با اظهار بار در گمرک مبدا (مانند ملایر یا بناب) شروع می‌شود⁵. کارشناسان قرنطینه جهاد کشاورزی از محموله نمونه‌برداری کرده و پس از تایید عدم وجود آفات زنده، قارچ و سموم غیرمجاز در آزمایشگاه، گواهی بهداشت نباتی (Phytosanitary Certificate) را صادر می‌کنند⁵.

همچنین تجار باید پیش از انعقاد قرارداد و ارسال بار، شناسه مالیاتی خریدار روسی موسوم به کد INN را دریافت کرده و اعتبار حقوقی شرکت خریدار را در سامانه اداره مالیات روسیه بررسی نمایند⁵. این اقدام از بروز مشکلات مالی، عدم تسویه حساب و لغو اظهارنامه جلوگیری می‌کند⁵.

مدیریت لجستیک، کنترل کیفیت و انبارداری در مسیرهای صادراتی

راه‌حل‌های جلوگیری از شکرک‌زدگی و کنترل رطوبت

یکی از بزرگ‌ترین خطرات کیفیت در ترانزیت به روسیه، کریستالیزه شدن قند کشمش یا شکرک‌زدگی است⁵. بارگیری محموله در دمای بالای تابستان ملایر یا بناب و تخلیه آن در سرمای شدید منفی ۱۰ درجه مسکو، شوک دمایی ایجاد کرده و باعث خروج رطوبت به سطح پوسته کشمش می‌شود⁵.

میزان رطوبت مجاز کشمش طبق استاندارد حداکثر ۱۸ درصد وزنی است، اما برای صادرات به مناطق سردسیر روسیه، تنظیم رطوبت در محدوده ۱۴ تا ۱۶ درصد ضروری است⁵. لایه روغنی حاصل از تیزاب‌زنی به عنوان محافظ عمل می‌کند، اما استفاده از کیسه‌های پلی‌اتیلنی داخلی و پالت‌بندی متراکم با روکش شیرینگ، از نفوذ رطوبت و کریستالیزه شدن قند جلوگیری به عمل می‌آورد⁵.

تحلیل مسیرهای حمل‌ونقل جاده‌ای، دریایی و ریلی

انتخاب روش حمل مناسب، نقش کلیدی در کاهش هزینه‌ها و جلوگیری از دموراژ (جریمه معطلی کانتینر) دارد⁵. مسیر جاده‌ای از مرز آستارا به سمت جمهوری آذربایجان و مرز داغستان روسیه، سریع‌ترین راه ارسال بار است؛ اما ازدحام مرزی در فصل برداشت می‌تواند ریسک توقف را افزایش دهد⁵.

مسیر دریایی از بنادر انزلی، کاسپین و امیرآباد به بنادر آستاراخان و ماخاچ‌کالا برای ارسال بارهای سنگین و حجیم مقرون‌به‌صرفه است، هرچند افت دما در زمستان و یخ‌زدگی بنادر شمالی روسیه باید در برنامه‌ریزی لحاظ شود⁵. مسیر ریلی از مرزهای شرقی نظیر اینچه‌برون و سرخس نیز گزینه‌ای پایدار برای صادرات به قزاقستان و مناطق مرکزی روسیه محسوب می‌شود⁵.

نتیجه‌گیری

صادرات کشمش تیزابی ملایر و بناب به بازار اتحادیه اقتصادی اوراسیا، بستر بسیار مساعدی برای ارزآوری و توسعه تجارت خارجی ایران فراهم آورده است¹. ارتقای کیفیت فرآوری، سورتینگ لیزری و کنترل انیدرید سولفور در سطح زیر ۲۰۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم مطابق با آیین‌نامه TR CU 029/2012، شروط اصلی ماندگاری در این بازار هستند².

علاوه بر الزامات فنی، رعایت دقیق قوانین گمرکی روسیه در زمینه لیبل‌زنی دو زبانه به زبان روسی، دریافت نشان EAC، درج درست کد تعرفه 08062010 و اخذ گواهی مبدا CT-3، از بروز هزینه‌های پنهان و مرجوعی بار جلوگیری می‌کند⁵. صادرکنندگان و فعالان اقتصادی می‌توانند با اتخاذ رویکردهای حرفه‌ای، استعلام اعتبار خریداران و رعایت استانداردهای لجستیکی، حضور خود را در بازار بزرگ اوراسیا تثبیت نموده و سودآوری تجاری خود را تضمین نمایند².

سوالات متداول

منابع

1. کشمش تیزابی صادراتی ملایر مناسب برای روسیه اکراین مالزی – فرا سیناپس, https://farasynapse.com/sultana-tizabi-raisins-for-export/
2. صادرات سالانه ۲۰ هزار تن کشمش از بناب به بازارهای خارجی – خبرگزاری مهر, https://www.mehrnews.com/news/6906233/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%DB%B2%DB%B0-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D9%85%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%86%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C
3. کالاهای ایرانی پرمشتری در اوراسیا – دنیای اقتصاد, https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-4/3825609-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%85%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%A7
4. راهنمای جامع صادرات کشمش به سایر کشورها – کارمنتو, https://karmento.ir/blog/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%85%D8%B4/
5. صفر تا صد صادرات کشمش به روسیه: الزامات بسته‌بندی، گواهی بهداشت و نحوه تسویه حساب, https://nobarine.ir/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%85%D8%B4-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87/
6. صادرات کشمش به روسیه – آکادمی باسکول, https://blog.buskool.com/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%85%D8%B4-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87/
7. TR CU 029 / 2012 “Safety requirements for food additives, flavorings and technological aids” – The EAC Certificate for the Customs Union EurAsEC, https://eacgroupcompany.com/en/regulations/trcu029-2012
8. فرق کشمش تیزابی و آفتابی چیست؟ کدام برای کیک و صادرات بهتر است؟ – نوبرینه, https://nobarine.ir/%D9%81%D8%B1%D9%82-%DA%A9%D8%B4%D9%85%D8%B4-%D8%AA%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8%A2%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%A8%DB%8C/
9. صادرات کشمش ملایر | کشمش کریمی, https://karimiraisins.com/raisin-export/
10. صادرات انواع کشمش کارتنی به روسیه – گروه تولیدی بازرگانی دانوب, https://danobtrade.com/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%DA%A9%D8%B4%D9%85%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87/
11. Food Additives Safety Regulations | PDF – Scribd, https://www.scribd.com/document/842907625/Ia-Eu-ru-Sps-req-Decision-58-Annex-En
12. Sulfites in Fresh Meat and Meat Preparations Commercialized in Portugal – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/354101501_Sulfites_in_Fresh_Meat_and_Meat_Preparations_Commercialized_in_Portugal
13. ارسال بار به قرقیزستان | صفر تا صد فریت بار به قرقیزستان, https://anibar-international.ir/%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/
14. HS Code کشمش چیست؟ لیست کامل کدهای صادراتی ۲۰۲۵ | نوبرینه, https://nobarine.ir/%D8%A7%DA%86-%D8%A7%D8%B3-%DA%A9%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%85%D8%B4/