راهنمای عملی تجارت تهاتری ایران و ترکیه | از طراحی قرارداد تا اجرای موفق

مقدمه: تهاتر، راهکار حیاتی برای تداوم تجارت ۳۰ میلیارد دلاری

تجارت تهاتری ایران و ترکیه، نه صرفاً یک روش ترجیحی، بلکه یک ضرورت استراتژیک است که توسط محدودیت‌های سیستم مالی جهانی تحمیل شده است.¹ ترکیه به دلیل نزدیکی جغرافیایی و روابط پایدار، همواره یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران بوده و مبادلات دوجانبه در سال‌های اخیر، حتی با وجود چالش‌های بین‌المللی، روندی پویا را طی کرده است.² طبق آمار رسمی اداره آمار ترکیه، حجم مبادلات تجاری دو کشور در سال ۲۰۲۴ با رشدی معادل ۵ درصد، به ۵ میلیارد و ۶۵۰ میلیون دلار رسیده است.⁴

با این حال، اراده سیاسی دو کشور رسیدن به هدف‌گذاری مشترک ۳۰ میلیارد دلاری را نشان می‌دهد.² تحقق این هدف بزرگ، مستلزم عبور از موانع اصلی نقل و انتقال پول است که تهاتر به‌عنوان تنها مکانیزم عملیاتی برای حفظ و افزایش این حجم از تجارت در خلأ بانکی، نقشی حیاتی ایفا می‌کند. گزارش «راهنمای تجارت تهاتری ایران و ترکیه» با رویکردی تحلیلی و عملیاتی، به بررسی دقیق سودآوری واقعی تهاتر در مقابل صادرات، چالش‌های آن در سال ۱۴۰۳ و راهکارهای پیشرفته برای مدیریت ریسک‌های پنهان می‌پردازد تا تجار بتوانند از این فرصت استراتژیک بهره‌برداری کنند.

ضرورت استراتژیک تهاتر: تجارت در خلأ بانکی

نمی‌توان سودآوری تجارت تهاتری با ترکیه را بدون درک عمیق از معماری مالی حاکم بر اقتصاد ایران تحلیل کرد. تهاتر در این بستر، یک انتخاب تجاری نیست، بلکه یک اجبار ناشی از محدودیت‌های سیستم بانکی بین‌المللی است.

تهاتر؛ پل ارتباطی در میان محدودیت‌های FATF و تحریم‌های OFAC

تحریم‌های ثانویه آمریکا (OFAC) و قرارگیری جمهوری اسلامی ایران در لیست سیاه گروه ویژه اقدام مالی (FATF)، منجر به “مرگ بانکداری رسمی” در روابط تجاری بین‌المللی شده است.¹ درک نادرست این است که صرفاً تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا عامل محدودیت است؛ در واقع، فعال شدن مکانیسم‌هایی مانند “اسنپ‌بک” و الزام حقوقی جهانی ذیل منشور سازمان ملل، ماهیت بازی را تغییر داده است. این شرایط، انطباق با تحریم‌ها را برای تمام کشورهای عضو، از جمله شرکای تجاری کلیدی مانند ترکیه، از یک “تصمیم مبتنی بر ریسک” به یک “الزام حقوقی جهانی” تبدیل می‌کند.¹

در نتیجه این وضعیت، بانک‌های بزرگ بین‌المللی، حتی بانک‌های دولتی کشورهای دوست، مجبورند از ترس مجازات‌های ثانویه و از دست دادن دسترسی به بازار دلار، از انجام معاملات ارزی مستقیم با ایران اجتناب ورزند.¹ در این خلأ بانکی، تهاتر به‌عنوان راهکاری برای “جبران محدودیت‌های مالی” عمل کرده و به ویژه در تنظیم کالاهای اساسی کشور مؤثر بوده است؛ بر اساس گزارش‌های کارشناسی، تهاتر در سال‌های گذشته صرفه‌جویی ۱۵۰ میلیون دلاری در تجارت کالاهای اساسی به همراه داشته است.⁶

این مکانیزم بقا، اقتصاد ایران را به دو دنیای مجزا تقسیم کرده است: یک اقتصاد رسمی دولتی که از تهاتر دولت-با-دولت (G2G) برای تأمین کالاهای ضروری بهره می‌برد، و یک اقتصاد زیرزمینی خصوصی که مجبور به مهاجرت اجباری به بازارهای مالی سیاه، پرهزینه و پرریسک برای بقاست.¹ سودآوری تهاتر برای بخش دولتی در حوزه انرژی و تأمین کالاهای استراتژیک، به دلیل حذف کامل ریسک بازگشت ارز، عملاً تضمین‌شده است.

ساختارهای رسمی ایران برای تجارت تهاتری

دولت ایران با درک این ضرورت، سازوکارهای رسمی “واردات در مقابل صادرات” (و.م.ص) را به‌عنوان بستر قانونی تهاتر تعریف و تقویت کرده است. این ساختارها، مسیری مشخص برای تجار فراهم می‌آورند تا تعهدات ارزی خود را از طریق واردات کالا تسویه کنند.

در راستای مدیریت تجارت و تخصیص منابع، طبق تصمیم وزارت صمت برای سال ۱۴۰۳، سهمیه واردات علی‌الحساب به میزان ۳۰ درصد سهمیه اختصاص داده شده در سال ۱۴۰۲، برای فصل بهار ۱۴۰۳ در حوزه‌های بازرگانی و تولیدی تخصیص یافته است.⁷ این سازوکار، ابزار اصلی بخش خصوصی برای انجام معاملات تهاتری با ترکیه است. علاوه بر این، پرونده‌های تجاری که پیش‌تر تأمین ارز یا ترخیص کالا (به میزان سال قبل) داشته‌اند، از بررسی سهمیه در سال ۱۴۰۳ معاف هستند.⁷ برای بازرگانان جدیدی که از سال ۱۴۰۳ کارت بازرگانی دریافت می‌کنند، سهمیه ۱۰۰ هزار دلاری تعریف شده است، در حالی که بازرگانان قدیمی‌تر همچنان از معافیت ثبت سفارش تا سقف ۵۰۰ هزار دلار برخوردارند.⁷

اهمیت این بخشنامه‌ها در آنجاست که تهاتر، به‌ویژه در بخش ماشین‌آلات و تجهیزات، نقش حیاتی ایفا می‌کند. واردات دستگاه و ماشین‌آلات صنعتی و کشاورزی از ترکیه ⁸، که اغلب به دلیل کمبود ارز به شیوه تهاتری انجام می‌شود، سهم مهمی در این سهمیه‌بندی‌ها دارد. این فرآیند تضمین می‌کند که تولیدکنندگان داخلی می‌توانند مواد اولیه و تجهیزات مورد نیاز خود را در ازای صادرات تأمین کنند، که این خود سودآوری ناشی از تداوم تولید را به همراه دارد.

تحلیل سودآوری تهاتری: پارادوکس ناترازی و مزایای پنهان

پاسخ به این پرسش که آیا تهاتر با ترکیه سودآور است، در یک پارادوکس نهفته است: تهاتر از نظر ارزش کالایی نابرابر است، اما از نظر مدیریت ریسک مالی بسیار سودمند.

ناترازی ارزش واحد کالا: پارادوکس اصلی سودآوری

کلید تحلیل سودآوری در رابطه مبادله بازرگانی نهفته است.⁹ اگرچه حجم مبادلات ایران و ترکیه رو به رشد است، اما این تجارت از نظر ارزش واحد کالا (قیمت هر تن) کاملاً ناتراز است. بررسی آمار گمرکی در بهار ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که ارزش واحد صادرات ایران به ترکیه معادل ۶۱۵ دلار به ازای هر تن و ارزش واحد واردات ایران از ترکیه معادل ۱۲۳۶ دلار به ازای هر تن محاسبه شده است.⁹

در نتیجه، رابطه مبادله (نسبت قیمت واحد صادرات به قیمت واحد واردات) برابر با ۰.۴۹۸ بوده است.⁹ این آمار نشان‌دهنده یک واقعیت عملیاتی است: ایران برای واردات یک واحد وزنی کالا از ترکیه (مثلاً قطعات خودرو یا مواد اولیه نساجی با ارزش افزوده بالا)، باید حدود دو برابر همان وزن از محصولات خام یا نیمه‌خام خود (مانند گاز طبیعی، آلومینیوم یا اوره) را صادر کند.

سودآوری تهاتری از طریق «مزیت قیمتی» یا «برابری ارزش وزنی» به دست نمی‌آید، بلکه در «صرفه‌جویی در هزینه‌های نقل و انتقال پول» و «تأمین به موقع مواد اولیه حیاتی» نهفته است.¹⁰ با توجه به ناترازی شدید در ارزش واحد کالا (نسبت تقریباً ۰.۵)، اگر امکان تسویه ارزی استاندارد و ارزان وجود داشت، صادرکننده ایرانی می‌توانست مازاد ارز خود را به ریال تبدیل کند و تنها با نصف حجم صادرات، ارز مورد نیاز واردات را تأمین کند.

اما چون مسیر انتقال پول بلوکه شده و پرهزینه است، سودآوری تهاتر تابعی از بزرگ‌تر بودن میزان صرفه‌جویی در هزینه‌های صرافی و بانکی (که گاهی تا ۱۰ الی ۲۰ درصد معاملات می‌رسد) نسبت به هزینه فرصت ناشی از قیمت‌گذاری غیرمنصفانه کالای صادراتی است.¹¹

مزیت لیر و مدیریت ریسک نوسان ارز

نوسانات شدید ارزی در ترکیه، به‌ویژه کاهش ارزش لیر (که در مقاطعی بیش از ۴۰ درصد در یک سال اخیر بوده است ¹²)، فرصت‌ها و ریسک‌هایی را برای تجارت تهاتری به همراه دارد. به‌طور تئوریک، کاهش ارزش لیر، واردات کالا و مواد اولیه از ترکیه را برای خریدار ایرانی که با نرخ ریالی یا دلار معامله می‌کند، ارزان‌تر می‌سازد و قیمت تمام شده را کاهش می‌دهد.¹²

اما برای مدیریت ریسک این نوسانات، در سطح کلان، پیمان‌های پولی دوجانبه (سوآپ ارزی) بین بانک‌های مرکزی ایران و ترکیه منعقد شده است.¹⁴ این قراردادهای سوآپ، ابزاری مشتقه هستند که برای مدیریت ریسک نوسانات ارزی طراحی شده‌اند. بر اساس این سازوکار، بانک‌های مرکزی دو طرف، برای یکدیگر خطوط اعتباری به پول ملی ایجاد می‌کنند و کاهش ارزش پول ملی (مانند لیر) از طریق شارژ حساب طرف مقابل و با استفاده از این خطوط اعتباری جبران می‌شود تا ثبات اقتصادی حفظ گردد.¹⁴

در سطح معاملات تهاتری خصوصی (B2B)، تجار باید بسیار محتاط عمل کنند. با توجه به جهش قیمت دلار حواله‌ای در بازار (که در مقاطعی وارد کانال ۷۰ هزار تومان شده است ¹⁶)، ریسک نوسان در طول دوره قرارداد تهاتری بالاست. بنابراین، سودآوری تهاتر منوط به درج بندهای مشخصی در قرارداد برای تعیین نرخ مرجع (مانند نرخ دلار توافقی) و تثبیت آن در طول بازه زمانی تسویه است تا طرفین از متضرر شدن در اثر نوسانات ناگهانی ارز در امان بمانند.¹¹

مقایسه سودآوری: تهاتر در مقابل تسویه نقدی

تهاتر به عنوان قدیمی‌ترین شیوه تبادل، مزایایی را در شرایط اقتصادی کنونی ارائه می‌دهد که تسویه نقدی (از طریق کانال‌های پرریسک) قادر به ارائه آن نیست. مزایای اصلی تهاتر شامل تسویه بدهی و طلب در زمان کمبود نقدینگی، عدم نیاز به حضور شخص ثالث (بانک‌های بین‌المللی) و صرفه‌جویی در هزینه و زمان است.¹⁰ برای کشورهایی که در تحریم اقتصادی هستند، تهاتر یک کمک حیاتی به حساب می‌آید.

با این حال، معایب تهاتر دقیقاً در نقطه ضعف اصلی آن یعنی ارزش‌گذاری رخ می‌دهد. تهاتر با احتمال عدم برابریِ ارزش دو کالا یا خدمات و دشواری ارزش‌گذاری دقیق کالاها روبه‌رو است که می‌تواند منجر به متضرر شدن یکی از طرفین به دلیل ارائه کالا با قیمتی کمتر از میزان واقعی شود.¹⁰ نوسان قیمت کالاها در مرور زمان نیز ریسک‌های بیشتری را ایجاد می‌کند.¹⁰ بنابراین، نکته عملیاتی کلیدی برای تضمین سودآوری، تکیه بر “ارزیابی دقیق ارزش توسط کارشناسان” و “تنظیم قرارداد حقوقی محکم و شفاف” است.¹¹

سبد کالایی استراتژیک برای تهاتر سودآور

تجارت تهاتری موفق با ترکیه بر یک اصل استوار است: صادرات کالاهایی با نقدشوندگی بالا (اغلب مواد اولیه) در ازای واردات کالاهای با ارزش افزوده بالا (نیازهای صنعتی و تولیدی).

صادرات ایران: تمرکز بر انرژی و مواد اولیه

بخش عمده صادرات ایران به ترکیه، که پایه و اساس اعتبار تهاتری را تشکیل می‌دهد، شامل محصولات با ارزش واحد متوسط به پایین است که اغلب مواد اولیه یا حامل‌های انرژی هستند. بر اساس آمار بهار ۱۴۰۴، اقلام اصلی صادراتی عبارتند از:

• انرژی و پتروشیمی: گاز طبیعی (۱۷۷ میلیون دلار در بهار ۱۴۰۴) و کود اوره (۱۰۲ میلیون دلار).⁹
• مواد معدنی و فلزات: آلومینیوم و مصنوعات آن (۱۶۰ میلیون دلار)، روی غیرممزوج (۵۸ میلیون دلار) و مس تصفیه‌شده و کاتدی (۳۹ میلیون دلار).⁹
• محصولات کشاورزی با پتانسیل: محصولاتی مانند پسته (حدود ۲۰ میلیون دلار)، زعفران و خشکبار ³، اگرچه حجم کمتری دارند، اما به دلیل دسترسی ترکیه به بازارهای اروپایی، می‌توانند از طریق تهاتر به بازارهای ثالث صادر شوند و مزیت ترانزیتی ترکیه را برای ایران فراهم آورند.³

تمرکز بر این مواد خام، با وجود ناترازی ارزشی (نسبت ۰.۵)، تضمین می‌کند که ترکیه همواره کالاهای نقدشونده برای مبادله دارد، که شرط اصلی تهاتر است.

واردات پرسود از ترکیه: نیازهای تولیدی و صنعتی

واردات تهاتری از ترکیه باید بر تأمین نیازهای حیاتی بخش تولید و صنایع متمرکز باشد. ترکیه به‌عنوان یک قطب صنعتی و واسطه‌ای، کالاهای مورد نیاز ایران را به‌سرعت تأمین می‌کند:

• محصولات صنعتی و واسطه‌ای: ترکیه بزرگترین صادرکننده خودرو، تراکتور، کامیون و قطعات آن‌ها است که می‌تواند از طریق تهاتر تأمین شود.³ همچنین واردات مواد اولیه صنعت نساجی، پلاستیک، انواع چراغ و وسایل روشنایی ³ برای تولیدکنندگان داخلی حیاتی است.
• ماشین‌آلات و تجهیزات: واردات ماشین‌آلات صنعتی و دستگاه‌های تولیدی مانند دستگاه یخ‌ساز ⁸ در مقابل صادرات، یکی از پرکاربردترین روش‌های تهاتر است که نیاز بخش تولید ایران به نوسازی تجهیزات را تأمین می‌کند.³
• کالاهای مصرفی پرتقاضا: واردات کالاهایی نظیر انواع پوشاک، لوازم خانگی و تجهیزات ساختمانی (مانند کاشی، سرامیک و کابینت) ³ به دلیل نزدیکی جغرافیایی و سهولت دسترسی ³، همچنان جذابیت بالایی برای بازار مصرف ایران دارند.

موانع اجرایی و مدیریت ریسک‌های پنهان

سودآوری تجارت تهاتری با ترکیه به شدت تحت تأثیر توانایی تجار در مدیریت ریسک‌های پنهان و هزینه‌های عملیاتی قرار دارد. این موانع اغلب ناشی از عدم وجود یک سیستم تنظیم‌یافته رسمی برای معاملات پایاپای در سطح بخش خصوصی است.

ابهام در قیمت‌گذاری و خطر ارزیابی غیرمنصفانه

یکی از بزرگ‌ترین خطرات، قیمت‌گذاری بالاتر از ارزش واقعی (Over-Invoicing) توسط طرف مقابل یا واسطه‌ها در معاملات تهاتری است.¹⁹ این پدیده، سودآوری صادرکننده را مستقیماً کاهش می‌دهد. برای مثال، در حوزه املاک (که عملاً تهاتر در آنجا غیررسمی و غیرقانونی است)، مشاهده شده که یک ملک با ارزش واقعی ۲۳۰,۰۰۰ دلار در ترکیه، توسط مالک ایرانی آن برای تهاتر با ملک در ایران، ۳۱۰,۰۰۰ دلار قیمت‌گذاری شده است.¹⁹ این اختلاف قیمت، بهای عدم شفافیت و سودجویی واسطه‌ها را نشان می‌دهد.

برای جلوگیری از این مشکل، تجار باید به طور جدی به نکات زیر پایبند باشند: شفافیت در تمام مراحل معامله، ارزیابی دقیق ارزش توسط کارشناسان مستقل و تنظیم قرارداد حقوقی محکم که ریسک‌های مالی را پیش‌بینی کند.¹⁰

هزینه‌های پنهان لجستیک و واسطه‌گری

با وجود نزدیکی جغرافیایی ترکیه، هزینه‌های لجستیک می‌تواند مزیت تهاتر را تضعیف کند. یکی از چالش‌های عملیاتی، مربوط به هزینه‌های حمل و نقل است؛ پرداخت مابه‌التفاوت سوخت توسط کامیون‌های ترکیه‌ای و ایرانی، منجر به بالارفتن قیمت تمام‌شده محصولات می‌شود.²⁰ این موضوع، مزیت کاهش هزینه‌های حمل و نقل ناشی از نزدیکی را کاهش می‌دهد. علاوه بر این، طولانی شدن فرآیند ترخیص کالا از گمرک ترکیه یا گمرکات ایران ²¹، هزینه‌های انبارداری و ریسک نوسان قیمت در طول دوره قرارداد را افزایش می‌دهد.

در غیاب زیرساخت‌های نقل و انتقال بانکی، واسطه‌ها نقش کلیدی در جور کردن دو طرف تهاتر ایفا می‌کنند.²² هرچند داده‌ای از نرخ کارمزد رسمی واسطه‌های تهاتری کالا در دسترس نیست، اما در معاملات غیرشفاف، این واسطه‌ها از طریق دستکاری در ارزش‌گذاری کالاها یا کارمزدهای پنهان، بخش قابل توجهی از سود صادرکننده را به خود اختصاص می‌دهند.

محدودیت‌های قانونی تهاتر املاک و مستغلات

ذکر این نکته ضروری است که با وجود تبلیغات گسترده در مورد تهاتر ملک بین ایران و ترکیه، تحلیل‌های حقوقی نشان می‌دهد که تهاتر مستقیم املاک بین ایران و ترکیه به‌صورت رسمی و قانونی تقریباً غیرممکن است و با موانع جدی مواجه است.¹⁹

قوانین رسمی ترکیه صراحتاً الزامات تبدیل ارز خارجی به لیر (دویز بانکی) و انتقال رسمی وجه از حساب خریدار به حساب فروشنده را اجباری می‌سازد.¹⁹ این الزامات، عملاً هرگونه معامله پایاپای مستقیم را باطل می‌کند. تبلیغات تهاتر ملک اغلب غیرواقعی بوده و در مواردی منجر به تعیین قیمت ملک ترکیه‌ای بالاتر از ارزش واقعی آن (مثلاً ۷۰ تا ۸۰ هزار دلار بالاتر) و قبول ملک ایرانی با قیمتی پایین‌تر از ارزش منطقه می‌شود.¹⁹ روش منطقی و شفاف برای تجار، فروش ملک در یک کشور و خرید نقدی در کشور دیگر است.¹⁹

راهکارهای پیشرفته و مدل‌های نوین تهاتر

برای بهینه‌سازی سودآوری و کاهش ریسک‌های عملیاتی، تجار باید به سمت استفاده از مدل‌های پیشرفته‌تر و زیرساخت‌های نهادی حرکت کنند.

توسعه و به‌کارگیری مکانیزم‌های تهاتر سه‌جانبه

مکانیزم تهاتر سه‌جانبه ابزاری حیاتی برای غلبه بر ممنوعیت‌های وارداتی داخلی و توسعه تجارت با بازارهای ثالث است. در بسیاری از موارد، صادرکننده ایرانی ممکن است کالایی را به ترکیه صادر کند، اما نتواند کالای مورد نیاز خود (مانند میوه‌های گرمسیری اندونزی) را مستقیماً وارد کند، زیرا ممنوعیت‌های واردات داخلی در ایران وجود دارد.²²

در این شرایط، قرارداد تهاتر سه‌جانبه ساختار عملیاتی مناسبی را فراهم می‌آورد: صادرکننده ایرانی به ترکیه صادرات می‌کند و طرف ترکیه‌ای، ارز حاصله را برای تأمین کالاهای مورد نیاز صادرکننده ایرانی از یک کشور ثالث (مثلاً چین یا کشورهای اوراسیا) استفاده می‌کند.²² این مدل، با استفاده از موقعیت استراتژیک ترکیه به‌عنوان یک هاب منطقه‌ای، امکان دسترسی به بازارهای بزرگ‌تر را فراهم کرده و موانع مقرراتی داخلی را دور می‌زند.

لزوم تقویت زیرساخت‌های تنظیم‌کننده و بورس تهاتر

تقویت زیرساخت‌های داخلی برای استانداردسازی معاملات تهاتری، یک ضرورت راهبردی است. کارشناسان بخش خصوصی بر لزوم ایجاد “بورس تهاتر در کشور” و یک نهاد تنظیم‌کننده مقررات (Regulatory) توسط دولت تأکید دارند.²² تأسیس چنین نهادی می‌تواند به شفافیت قیمت‌گذاری، استانداردسازی قراردادها، و کاهش نقش واسطه‌های غیررسمی که سود را از چرخه اصلی خارج می‌سازند، کمک کند.

علاوه بر این، توجه به فناوری‌های جدید مانند زنجیره‌های بلوکی (Blockchains) می‌تواند ابزارهای تسویه قراردادهای هوشمند و غیرنقدی را برای تجارت متقابل فراهم کرده و سطح شفافیت و اعتماد را افزایش دهد.²²

پتانسیل همکاری در مناطق آزاد مشترک

تسهیلات لجستیکی و گمرکی در مناطق آزاد مرزی می‌تواند به شدت هزینه‌های پنهان تهاتر را کاهش دهد. اراده سیاسی برای ایجاد مناطق آزاد مشترک بین ایران و ترکیه وجود دارد و پیگیری‌ها در این خصوص در جریان است.²³

ایجاد مناطق آزاد مشترک می‌تواند فرآیندهای گمرکی و لجستیکی را تسهیل کرده، زمان ترخیص را کاهش دهد و فضای مناسبی برای سرمایه‌گذاری مشترک و مبادلات تهاتری با استانداردسازی بالاتر فراهم کند.²⁴ فعال بودن مرکز تجاری ترکیه در تهران نشان‌دهنده اراده آنکارا برای تداوم روابط اقتصادی، حتی در شرایط نقل و انتقال سخت پول، است.²³ افزایش حجم ترانزیت و مبادلات تجاری در حوزه زمینی، از جمله توافقات کلیدی بین دو کشور بوده که به عادی شدن تردد ناوگان در مرزها کمک کرده است.²⁵

نتیجه‌گیری: جمع‌بندی نهایی سودآوری تهاتری و چشم‌انداز آتی

صادرات و واردات تهاتری با ترکیه در سال ۱۴۰۳ همچنان سودآور است. این سودآوری ریشه در ضرورت استراتژیک دور زدن محدودیت‌های مالی ناشی از تحریم‌ها دارد و نه لزوماً مزیت قیمتی کالا.

خلاصه‌ای از نکات کلیدی:

1. تهاتر، تضمین‌کننده تداوم: در شرایط “مرگ بانکداری رسمی”، تهاتر تنها روش عملیاتی برای حفظ جریان تجارت (۵.۶۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴) و تأمین مواد اولیه حیاتی برای بخش تولید است.¹
2. مدیریت ناترازی ارزشی: سودآوری وابسته به مدیریت دقیق ناترازی ارزش واحد کالا (نسبت ۰.۴۹۸ به نفع ترکیه) است. تجار ایرانی با صرفه‌جویی در هزینه‌های پرهزینه و پرریسک نقل و انتقال مالی (که گاهی ده‌ها درصد از ارزش معامله است)، هزینه فرصت ناشی از این ناترازی قیمتی را جبران می‌کنند.⁹
3. کالاهای استراتژیک: بالاترین سودآوری در چرخه تهاتری، در گرو صادرات مطمئن حامل‌های انرژی، پتروشیمی و فلزات (مانند آلومینیوم و اوره) در مقابل واردات ماشین‌آلات صنعتی، قطعات یدکی و مواد اولیه تولیدی از ترکیه است.³
4. ریسک‌های عملیاتی: بزرگترین چالش‌ها شامل قیمت‌گذاری غیرشفاف (Over-Invoicing)، هزینه‌های پنهان لجستیک (مابه‌التفاوت سوخت) و عدم وجود زیرساخت بورس تهاتر است.¹⁹

منابع

1. مهاجرت اجبارى صنعت, accessed on November 14, 2025, https://jahanesanat.ir/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%89-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA/
2. نیم‌قرن هم‌مرزی اقتصادی؛ ایران و ترکیه در مسیر تجارت ۳۰ میلیارد دلاری – خبرگزاری مهر, accessed on November 14, 2025, https://www.mehrnews.com/news/6458479/%D9%86%DB%8C%D9%85-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D9%87%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%DB%B3%DB%B0-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF
3. واردات کالا از ترکیه به ایران | واردات بار از ترکیه 2024 – شرکت بازرگانی ایمن تجارت کارآمد, accessed on November 14, 2025, https://irclearance.com/blog/import-from-turkiye/
4. تجارت ۵ میلیارد و ۶۵۰ میلیون دلاری ایران و ترکیه در سال ۲۰۲۴ – اقتصاد معاصر, accessed on November 14, 2025, https://eghtesademoaser.ir/fa/news/14866/%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%DB%B5-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D9%88-%DB%B6%DB%B5%DB%B0-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B2%DB%B0%DB%B2%DB%B4
5. رشد تجارت ایران و ترکیه در دوران تحریم ها – خبرگزاری شبستان, accessed on November 14, 2025, https://www.shabestan.news/news/770197/%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%87%D8%A7
6. تهاتر در تحریم باعث جبران محدودیت‌های مالی می‌شود – دلار در استانبول, accessed on November 14, 2025, https://istanbulim.com/news/%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D8%B9%D8%AB-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C/2025/10/31/
7. جزئیات تعیین سهمیه واردات در سال ۱۴۰۳ اعلام شد – ایسنا, accessed on November 14, 2025, https://www.isna.ir/news/1403010100365/%D8%AC%D8%B2%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%87%D9%85%DB%8C%D9%87-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B3-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF
8. واردات دستگاه آلات از ترکیه mtroyal company turkey- ام تی رویال, accessed on November 14, 2025, https://mtroyal.com.tr/fa/%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A2%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87/
9. تجارت ناتراز دو همسایه در بهار ۱۴۰۴؛ ترکیه چه کالاهایی از ایران خرید؟ – خبرگزاری مهر, accessed on November 14, 2025, https://www.mehrnews.com/news/6544025/%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%86%D8%A7%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B4-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87-%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86
10. قرارداد تهاتر چیست؟ – فرارو, accessed on November 14, 2025, https://fararu.com/fa/news/724479/%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA
11. تهاتر یا مبادله پایاپای چیست؟ آیا این سبک از معامله هنوز هم کارایی دارد؟ – خانه سرمایه, accessed on November 14, 2025, https://khanesarmaye.com/barter/
12. آیا کاهش ارزش لیر به سود تجارت ایران-ترکیه است؟ – ایلنا, accessed on November 14, 2025, https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/1161226-%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%D9%84%DB%8C%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D9%88%D8%AF-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA
13. بهترین کالاها برای واردات از ترکیه کدامند؟ | شرکت بازرگانی GTG, accessed on November 14, 2025, https://gtg.ir/trade-with-turkey/
14. روش مدیریت ریسک نوسانات ارزی در پیمان های پولی دوجانبه – مسیر اقتصاد, accessed on November 14, 2025, https://masireqtesad.ir/65321/%D8%B1%D9%88%D8%B4-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%B1%DB%8C%D8%B3%DA%A9-%D9%86%D9%88%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%87/
15. نقشه راه نجات اقتصاد ایران از نوسان ارزی – اقتصادنیوز, accessed on November 14, 2025, https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7-67/292198-%D9%86%D9%82%D8%B4%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D9%88%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C
16. صعود قیمت دلار حواله به کانال بالاتر + جدول – خبرگزاری مهر, accessed on November 14, 2025, https://www.mehrnews.com/news/6652025/%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%D9%88%D9%84
17. واردات از ترکیه + معرفی کالاهای پرسود وارداتی – شرکت بازرگانی راهکار تجارت پایا, accessed on November 14, 2025, https://rahkartejarat.com/importation/import-from-turkey/
18. صادرات به ترکیه | لیست کالاهای صادراتی ایران به ترکیه در بخش کشاورزی, accessed on November 14, 2025, https://greentopfood.co/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87/
19. تهاتر ملک بین ایران و ترکیه – خرید آپارتمان در استانبول, accessed on November 14, 2025, https://trendmyhome.net/%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D9%84%DA%A9-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87/
20. تجارت ترجیحی و تهاتری – اتاق بازرگانی بوشهر, accessed on November 14, 2025, https://buccima.ir/%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AA%D8%B1%D8%AC%DB%8C%D8%AD%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AA%D8%B1%DB%8C/
21. ترخیص کالا از ترکیه-هزینه گمرک از ترکیه به ایران – سلطان تجارت بازرگان, accessed on November 14, 2025, https://s-clearance.com/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87/
22. تهاتر بهترین شیوه تجارت در شرایط تحریم است | اتاق ایران آنلاین, accessed on November 14, 2025, https://otaghiranonline.ir/news/33283/%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B7-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%AA
23. مرکز تجاری ترکیه در تهران کاملا فعال شده است/ معاملات تجاری با آنکارا طبق روال قبل ادامه دارد/ تمایل شرکت‌های ترک برای خانه سازی در مناطق سیل زده – ایلنا, accessed on November 14, 2025, https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/769685-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D9%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%B7%D8%A8%D9%82-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%84-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%AA%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B7%D9%82-%D8%B3%DB%8C%D9%84-%D8%B2%D8%AF%D9%87
24. ایران و ترکیه منطقه آزاد مشترک ایجاد می‌کنند/ انتقاد از طولانی شدن طرح‌های مناطق آزاد – ایرنا, accessed on November 14, 2025, https://www.irna.ir/news/85803426/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C
25. هدفگذاری ۳۰ میلیارد دلاری در حوزه تجارت ایران و ترکیه – رسانه سی اچ ان – CHN.ir, accessed on November 14, 2025, https://www.chn.ir/transportation-economics/2739/