مقدمه: دو مسیر قانونی ورود گوشی به ایران
هر گوشی تلفن همراه که در ایران فعال میشود، از یکی از دو مسیر قانونی وارد شده است: رویهٔ تجاری که شرکتهای واردکننده با ثبت سفارش و تأمین ارز طی میکنند، یا رویهٔ مسافری که مسافر برای استفادهٔ شخصی گوشی را همراه خود میآورد. این دو مسیر در هزینه، شرایط، نرخ ارز مبنا و ریسک برای خریدار تفاوتهای مهمی دارند. این مقاله فرق رجیستری مسافری و تجاری را با قوانین و نرخهای ۱۴۰۵ توضیح میدهد.
پاسخ کوتاه: گوشی تجاری را شرکت واردکننده با ثبت سفارش، تأمین ارز و مجوزهای فنی وارد میکند و پیش از فروش رجیستر شده است؛ گوشی مسافری را خود مسافر برای استفادهٔ شخصی با پاسپورتش اظهار و رجیستر میکند. با هر پاسپورت فقط یک گوشی در سال رجیستر میشود و حقوق ورودی با نرخ ارز سنا در زمان ترخیص محاسبه میشود. سود بازرگانی رویهٔ مسافری حدود دو برابر رویهٔ تجاری است و گوشی مسافری که با پاسپورت دیگران رجیستر شده، ممکن است رجیستریاش لغو شود.
آخرین تغییرات رجیستری مسافری و تجاری ۱۴۰۵
۱۹ آبان ۱۴۰۵
افت واردات و تمرکز بر رویهٔ مسافری: طبق نامهٔ گمرک، واردات تجاری موبایل در نیمهٔ نخست ۱۴۰۵ با افت ۶۸ درصدی به ۲۸۵ میلیون دلار و واردات مسافری با افت ۲۱ درصدی به ۱۹۹ میلیون دلار رسید. ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز و وزارت صمت برنامهای مشترک برای مقابله با سوءاستفاده از رویهٔ مسافری در دستور کار دارند.
۵ آبان ۱۴۰۵
ممنوعیت رجیستری ۲۴ مدل در هر دو رویه: رجیستری ۲۴ مدل پرچمدار در هر دو رویهٔ تجاری و مسافری ممنوع شد؛ سقف ۴۰۰ یورو فقط برای ثبت سفارش تجاری است و گوشیهای گران خارج از این فهرست هنوز از رویهٔ مسافری رجیستر میشوند؛ جزئیات در شرایط واردات موبایل لوکس ۱۴۰۵.
اردیبهشت ۱۴۰۵
تعرفهٔ جدید بر اساس قیمت گوشی: حقوق ورودی گوشی بر اساس قیمت پلکانی شد و سود بازرگانی رویهٔ مسافری در هر پله حدود دو برابر رویهٔ تجاری است؛ جدول کامل در همین صفحه آمده است.
پیش از اقدام: پیش از خرید هر گوشی، نوع رویهٔ واردات (تجاری یا مسافری) و وضعیت رجیستری آن را در سامانهٔ همتا استعلام کنید. مراحل رجیستری مسافری در راهنمای رجیستری گوشی مسافری ۱۴۰۵ آمده است.
پرسشهای پرتکرار دربارهٔ فرق رجیستری مسافری و تجاری
گوشی مسافری بخریم یا تجاری؟
برای خریدار عادی، گوشی تجاری کمریسکتر است: شرکت واردکننده آن را رجیستر کرده، گارانتی رسمی دارد و خطر لغو رجیستری ندارد. گوشی مسافری فقط وقتی امن است که خودتان آن را با پاسپورت خودتان وارد و رجیستر کرده باشید؛ خرید گوشی مسافری که با پاسپورت دیگران رجیستر شده، ریسک قطع آنتن دارد.
از کجا بفهمیم گوشی مسافری است یا تجاری؟
با وارد کردن شناسهٔ IMEI گوشی در سامانهٔ همتا (hamta.ntsw.ir) میتوانید وضعیت رجیستری، نام واردکننده و نوع رویهٔ واردات را ببینید. گوشی تجاری معمولاً برچسب و کارت گارانتی شرکت واردکنندهٔ رسمی را دارد.
آیا رجیستری گوشی مسافری ممکن است لغو شود؟
بله. اگر نهادهای نظارتی تشخیص دهند گوشی با پاسپورت شخص دیگری یا با هدف تجاری در رویهٔ مسافری رجیستر شده، رجیستری آن لغو و آنتن گوشی قطع میشود؛ در سالهای اخیر هزاران گوشی به همین دلیل مسدود شدهاند. صاحب پاسپورت، صاحب سیمکارت و پرداختکنندهٔ عوارض باید یک نفر باشند.
رویهٔ تجاری و رویهٔ مسافری چه فرقی دارند؟
رویهٔ تجاری
واردات تجاری به رویهای اطلاق میشود که با هدف کسب سود، توزیع و عرضه عمده کالا در بازار داخلی انجام میپذیرد. این روش مستلزم رعایت کامل قوانین تجارت خارجی کشور بوده و ورود محموله منوط به کسب مجوزهای لازم از نهادهای ذیربط است. واردکنندگان رسمی در این رویه مسئولیت تأمین ارز رسمی کالا را بر عهده دارند و باید با سامانه جامع گمرکی و سامانههای ارزی تعامل کامل داشته باشند.
ورود به واردات تجاری گوشی به این مجوزها و مراحل نیاز دارد:
- مدارک تجاری: اخذ کارت بازرگانی معتبر، که اولین مجوز ضروری برای هرگونه واردات با هدف تجاری است.
- مجوز ثبت سفارش: دریافت مجوز ثبت سفارش کالا از سازمان توسعه تجارت ایران برای شروع رسمی فرآیند واردات الزامی است.
- مجوز فنی (CRA): تأییدیه فنی از سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی (CRA) برای هر دستگاه سیمکارتخور، پیش از واردات، ترخیص و عرضه آن در بازار اجباری است.
- تخصیص ارز و ساتا: فرآیند تأمین مالی شامل درخواست تخصیص ارز در سامانه جامع تجارت، خرید ارز از بانک عامل (بر اساس نرخ مبادلهای) و دریافت کد ساتا (کد تخصیص اسناد حمل و نقل) برای اظهار کالا در گمرک است.
- کنترل ارزش کالا: گمرکات اجرایی موظف به کنترل دقیق ارزش واقعی کالا در زمان ترخیص هستند و باید ارزش کالا را بر اساس سامانه ارزش کالایی گمرک (TSC) بررسی کنند.
در ۱۴۰۵ واردات تجاری با محدودیتهای جدی روبهروست: ثبت سفارش فقط برای گوشیهای زیر ۴۰۰ یورو باز است و تأمین ارز از محل صادرات انجام میشود. مراحل کامل در راهنمای واردات موبایل ۱۴۰۵ آمده است.
رویهٔ مسافری
رویهٔ مسافری یک امکان قانونی محدود است که به مسافر ورودی اجازه میدهد، فقط برای استفادهٔ شخصی، یک دستگاه تلفن همراه را اظهار و رجیستر کند. با هر پاسپورت در هر سال فقط یک گوشی رجیستر میشود و اگر گوشی ظرف ۳۰ روز رجیستر نشود، آنتن آن قطع خواهد شد. هدف این رویه رفع نیاز شخصی مسافران بود، اما در عمل به مسیر جایگزینی برای ورود گوشیهای گرانقیمت تبدیل شده و به همین دلیل در ۱۴۰۵ بیشترین محدودیتها متوجه آن بوده است.
در گذشته، فرآیند رجیستری گوشی مسافری شامل اظهار حضوری و سپس فعالسازی در سامانه همتا بود. در حال حاضر، پس از پرداخت حقوق و عوارض گمرکی توسط متقاضی در سامانه گمرک، گمرک صحت اطلاعات و شرایط لازم برای ثبت مسافری را بررسی کرده و سپس اطلاعات دستگاههای واجد شرایط را برای سامانه همتا ارسال میکند. این تغییر در فرآیند، نشاندهنده سختگیری بیشتر نهادهای نظارتی برای جلوگیری از سوءاستفادههای گسترده از پاسپورتها است. با این وجود، اگر دستگاهی توسط گمرک فاقد شرایط ثبت مسافری تشخیص داده شود، حتی با وجود پرداخت عوارض، رجیستری انجام نخواهد شد.
مقایسهٔ هزینهٔ رجیستری مسافری و تجاری در ۱۴۰۵
طبق بخشنامهٔ اردیبهشت ۱۴۰۵ گمرک، حقوق ورودی گوشی هوشمند (کد تعرفهٔ ۸۵۱۷۱۳۹۰) بر اساس قیمت گوشی پلکانی است. حقوق گمرکی در هر دو رویه یکسان است، اما سود بازرگانی رویهٔ مسافری در هر پله بیشتر است:
| قیمت گوشی (یورو) | حقوق گمرکی | سود بازرگانی تجاری | سود بازرگانی مسافری |
|---|---|---|---|
| کمتر از ۱۵۰ | ۴٪ | ۳٪ | ۶٪ |
| ۱۵۰ تا کمتر از ۶۰۰ | ۴٪ | ۱٪ | ۲٪ |
| دقیقاً ۶۰۰ | ۱۵٪ | ۱٪ | ۲٪ |
| بیشتر از ۶۰۰ تا ۹۰۰ | ۱۵٪ | ۵٪ | ۱۰٪ |
| بالای ۹۰۰ | ۳۰٪ | ۵٪ | ۱۰٪ |
به این ارقام در هر دو رویه مالیات بر ارزش افزودهٔ ۱۰ درصد، عوارض هلال احمر ۱ درصد و عوارض مادهٔ ۲۸ (۱٫۲ درصد) اضافه میشود. تفاوت مهم دیگر، نرخ ارز مبنای محاسبه است: طبق گزارشها، در رویهٔ تجاری میانگین نرخ ارز بهمن ۱۴۰۴ و در رویهٔ مسافری نرخ سنا در زمان ترخیص ملاک است. فرمول و مثال عددی محاسبه در هزینهٔ رجیستری موبایل و نرخ سایر کالاها در حقوق ورودی و سود بازرگانی ۱۴۰۵ آمده است.
چرا رویهٔ مسافری با وجود تعرفهٔ بیشتر بهصرفهتر بوده است؟
اگرچه سود بازرگانی رویهٔ مسافری بیشتر است، این رویه در سالهای اخیر برای گوشیهای گرانقیمت اغلب ارزانتر تمام میشد. دلیل اصلی، تفاوت مسیر تأمین ارز است: واردکنندهٔ رسمی باید ارز را از مسیر رسمی و با فرایند طولانی ثبت سفارش و تخصیص تأمین کند، در حالی که گوشی مسافری با ارز بازار آزاد خریده میشود و حقوق ورودی آن با نرخ سنا محاسبه میشود. این فاصله، همراه با طولانی بودن صف ثبت سفارش، باعث شد بخش بزرگی از تقاضای گوشیهای پرچمدار به رویهٔ مسافری منتقل شود؛ تا جایی که در ۱۴۰۴ واردات مسافری چند برابر شد.
همین موضوع زمینهٔ شکلگیری شبکههایی را فراهم کرد که با خرید اطلاعات پاسپورت مسافران، گوشیهای گرانقیمت را در قالب «کالای همراه مسافر» وارد میکنند؛ کاری که عملاً قاچاق سازمانیافته در پوشش قانونی است. پاسخ سیاستگذار در ۱۴۰۵، ممنوعیت رجیستری ۲۴ مدل پرچمدار در رویهٔ مسافری، تدوین سازوکار تازهٔ رجیستری مسافری و برنامهٔ مشترک وزارت صمت و ستاد مبارزه با قاچاق برای مقابله با سوءاستفاده از این رویه بوده است.

ریسکها برای خریدار و واردکننده
- پیامدها برای واردکننده رسمی: این سوءاستفاده، رقابت ناعادلانهای را در بازار به وجود میآورد، به طوری که واردکنندگان رسمی که ملزم به پرداخت کامل حقوق گمرکی، مالیات و سود بازرگانی با نرخهای بالاتر (نرخ مبادلهای) هستند، توان رقابت قیمتی با گوشیهای مسافری را از دست میدهند.
- ریسک برای خریدار نهایی: مهمترین ریسک متوجه خریداران نهایی است. در صورت شناسایی تخلف توسط سامانههای نظارتی (مانتا و گمرک)، دستگاههای ثبتشده از طریق پاسپورتهای واگذارشده ممکن است با خطر قطع آنتن، لغو رجیستری یا مسدودسازی مواجه شوند. موارد مسدودسازی گسترده (در ابعاد دهها هزار دستگاه) در سالهای اخیر، حتی برای گوشیهایی که ماهها قبل رجیستر شده بودند، نشاندهنده جدیت این ریسک است. فعالان بازار تأکید دارند که فروش اطلاعات پاسپورت برای رجیستری مصداق تخلف قانونی است.

جمعبندی و توصیه به خریداران
برای فعالیت تجاری و عرضه در بازار، رویهٔ تجاری تنها مسیر قانونی است؛ مسیری که با محدودیت ثبت سفارش و تأمین ارز همراه است، اما مشروعیت کالا و امنیت مالکیت خریدار را تضمین میکند. رویهٔ مسافری فقط یک امکان شخصی برای یک گوشی در سال است و در ۱۴۰۵ برای ۲۴ مدل پرچمدار ممنوعه هم بسته شده است.
اگر گوشی میخرید، پیش از پرداخت، IMEI آن را در سامانهٔ همتا استعلام کنید و نام واردکننده و نوع رویه را ببینید. در خرید گوشیهای پرچمدار مسافری که فروشنده آنها را با پاسپورت دیگران رجیستر کرده، احتیاط کنید؛ تفاوت قیمت چنین گوشیهایی با نمونهٔ تجاری، اغلب هزینهٔ ریسک لغو رجیستری است. اگر خودتان از سفر گوشی میآورید، مراحل رجیستری گوشی مسافری را در مهلت ۳۰ روزه انجام دهید.









