جایگزین سوئیفت برای تجارت با روسیه | راهنمای انتقال پول و گشایش LC

مقدمه: چرا سامانه‌های پیام‌رسان ملی، آینده تجارت ایران و روسیه هستند؟

در پی تشدید تحریم‌های مالی غرب، به‌ویژه قطع دسترسی بخش عمده‌ای از شبکه بانکی ایران به سیستم پیام‌رسان جهانی سوئیفت (SWIFT) از سال ۲۰۱۸ و محدودیت‌های مشابه علیه روسیه پس از سال ۲۰۲۲، دو کشور ناگزیر به توسعه و اجرای سازوکارهای مالی مستقل و «تحریم‌ناپذیر» روی آوردند.¹ اتکای مداوم به ارزهای واسط غربی نظیر دلار و یورو، نه تنها هزینه‌های مبادله را به‌شدت افزایش می‌داد، بلکه تجارت دوجانبه را در برابر شوک‌های ژئوپلیتیک آسیب‌پذیر می‌ساخت.³

اتصال سامانه‌های پیام‌رسان مالی ملی ایران (سپام) و روسیه (SPFS) به یکدیگر به یک ضرورت استراتژیک برای تسهیل عملیات تجاری، به‌ویژه گشایش اعتبار اسنادی (LC) و حواله‌های تجاری، و همچنین پیشبرد هدف مشترک تسویه حساب‌ها با استفاده از ارزهای ملی (ریال و روبل) و در نهایت به جایگزین سوئیفت برای تجارت با روسیه تبدیل شد.⁴ این توافق، که در ژانویه ۲۰۲۳ عملیاتی شد، یک کانال ارتباطی مستقیم و امن برای فعالان اقتصادی فراهم آورده است و به‌عنوان چارچوب اصلی تعاملات مالی بین دو کشور در نظر گرفته می‌شود.

۱. زیرساخت تحریم‌ناپذیر: آشنایی با سپام و SPFS

برای درک نحوه انتقال وجوه و مدیریت ابزارهای مالی مانند LC، ابتدا باید زیرساخت‌های پیام‌رسانی جایگزین سوئیفت را شناخت. این زیرساخت‌ها، ستون فقرات پیمان پولی و بانکی جدید بین تهران و مسکو را تشکیل می‌دهند.

۱.۱. تعریف و ماموریت سامانه‌های جایگزین سوئیفت

توسعه سیستم‌های پیام‌رسان مالی مستقل، پاسخی مستقیم به تهدید یا اعمال تحریم‌های مالی بوده است.

SPFS روسیه (System for Transfer of Financial Messages):

این سامانه معادل روسی سوئیفت است که توسعه آن توسط بانک مرکزی روسیه (Bank of Russia) از سال ۲۰۱۴، پس از تهدیدهای اولیه دولت آمریکا مبنی بر قطع دسترسی روسیه از سوئیفت، آغاز شد.1 هدف اصلی SPFS، افزایش تاب‌آوری سیستم مالی روسیه در برابر محدودیت‌های خارجی و فراهم‌سازی قابلیت ارسال پیام‌های مالی داخلی است. هرچند در ابتدا با چالش‌هایی مانند هزینه‌های بالاتر مواجه بود، اما هزینه تراکنش آن در سال ۲۰۱۸ به میزان قابل توجهی کاهش یافت.6 از دسامبر ۲۰۱۷، اولین تراکنش‌های غیربانکی در این شبکه انجام شد و تا مارس ۲۰۱۸، بیش از ۴۰۰ موسسه (که اغلب بانک بودند) به عضویت این شبکه درآمدند.6

سپام ایران (SEPAM):

سامانه پیام‌رسان مالی ملی ایران که وظیفه تبادل پیام‌های مالی بین‌بانکی را در داخل کشور بر عهده دارد. با قطع دسترسی بانک‌های ایرانی به سوئیفت در سال ۲۰۱۸، سپام نقش محوری در زیرساخت‌های داخلی یافت و متعاقباً به‌عنوان پورتال اصلی برای برقراری ارتباط با شبکه‌های مالی خارجی جایگزین سوئیفت، از جمله SPFS، انتخاب شد.7

سیر تحول همکاری:

تلاش برای اتصال زیرساخت‌های بانکی دو کشور سال‌ها ادامه داشت و نهایتاً در تاریخ ۲۹ ژانویه ۲۰۲۳، توافقنامه اتصال بین بانک مرکزی ایران و بانک مرکزی روسیه به امضا رسید.7 این اقدام به‌عنوان اولین گام از سند اقدام مشترک برای همکاری‌های بانکی بین دو کشور شناخته شد.7

۱.۲. معماری اتصال: عملکرد “سوئیچ به سوئیچ”

روش اتصال SPFS و سپام نشان‌دهنده یک رویکرد فنی هوشمندانه برای حفظ استقلال و تحریم‌ناپذیری است.

مکانیسم اتصال:

بر اساس اظهارات معاون بین‌الملل بانک مرکزی، اتصال دو سامانه پیام‌رسان مالی ایران و روسیه به‌صورت “سوئیچ به سوئیچ” انجام شده است.10 این بدان معناست که بانک‌ها به‌طور مستقیم عضو شبکه یکدیگر نشده‌اند، بلکه شبکه‌های ملی دو کشور (سپام و SPFS) به هم متصل شده‌اند.10 مزیت این معماری این است که هر بانکی که عضو سامانه پیام‌رسان ملی ایران (سپام) باشد، می‌تواند با هر بانکی که عضو سامانه پیام‌رسان ملی روسیه (SPFS) است، تبادل پیام‌های استاندارد بانکی داشته باشد.9

خدمات تحریم‌ناپذیر:

این بستر فنی جدید، امکان تبادل تمامی پیام‌های استاندارد بانکی مورد نیاز برای تجارت بین‌الملل را فراهم می‌کند. این خدمات شامل حواله (Telegraphic Transfer یا TT)، گشایش اعتبار اسنادی (LC) و ضمانت‌نامه بانکی است.8 این موضوع به تجار اطمینان می‌دهد که عملیات مالی حیاتی آن‌ها بدون نیاز به سوئیفت انجام خواهد شد.8

مزیت تحریم‌ناپذیری و دسترسی فراملی:

مقامات مالی دو کشور بر این نکته تأکید کرده‌اند که این زیرساخت کاملاً مستقل از غرب و نظام سلطه است و به‌طور کامل «تحریم‌ناپذیر» و غیرقابل توقف تلقی می‌شود.9 این رویکرد، در راستای راهبرد دولت مردمی برای تحول در بانکداری بین‌الملل تعریف شده است.12

نکته قابل توجه در این اتصال، دسترسی فراملی ایجاد شده است. با اتصال سوئیچ‌های ملی، حدود ۷۰۰ بانک روسی می‌توانند با بانک‌های ایرانی تبادل پیام مالی داشته باشند.¹⁰ علاوه بر این، به دلیل گستردگی شبکه SPFS، ۱۰۶ بانک غیرروسی دیگر از ۱۳ کشور جهان که عضو این سامانه پیام‌رسان روسی هستند، نیز می‌توانند با بانک‌های ایرانی تبادل پیام مالی داشته باشند.⁷ این اتصال به‌طور استراتژیک، شبکه بانکی ایران را از انزوای کامل خارج کرده و آن را به یک شبکه محدود اما چندجانبه متصل می‌سازد، که یک دستاورد کلیدی در کاهش آثار تحریم محسوب می‌شود.

۱.۳. بانک‌های کلیدی عامل و گستره پوشش

در حال حاضر، تمام بانک‌های ایرانی عضو سپام (شامل ۵۲ شعبه داخلی و ۴ بانک خارجی فعال در بستر سپام) قابلیت اتصال به شبکه SPFS را دارند.⁹

بانک‌های پایلوت و فعال:

به منظور آغاز عملیات، در فاز آزمایشی اولیه، بانک شهر از طرف ایران و بانک VTB (وی‌تی‌بی)، دومین بانک بزرگ روسیه، از طرف روسیه به‌عنوان بانک‌های هدف برای تبادل اولین پیام‌های مالی انتخاب شدند.9 بانک VTB نیز به‌عنوان اولین بانک روسی، شعبه کامل خود را در تهران تأسیس کرده است.15

بانک‌های دیگری نیز در تسهیل تجارت با روسیه فعال هستند. به‌عنوان مثال، بانک توسعه صادرات ایران اعلام کرده است که با برقراری روابط کارگزاری با چندین بانک روسی، از جمله انعقاد قرارداد خط اعتباری ۱۰ میلیون یورویی با Mir Business Bank و قرارداد ترکیبات بانکی با RFC (Russian Financial Corporation) جهت گشایش اعتبار اسنادی، از تجار فعال در بازار روسیه حمایت می‌کند.¹⁶ همچنین در فاز اولیه عملیات LC، بانک‌های ملی، سپه، کشاورزی و کارآفرین اعلام آمادگی برای انجام عملیات بانکی کرده‌اند.¹⁷

۲. گشایش اعتبار اسنادی (LC) بدون سوئیفت

استفاده از اعتبار اسنادی (Letter of Credit یا LC) در تجارت خارجی، یک ابزار حیاتی برای مدیریت ریسک‌های عدم پرداخت و عدم تحویل کالا است.¹⁸ فعال‌سازی این سازوکار در کانال سپام-SPFS، گام مهمی برای حرفه‌ای شدن تجارت دوجانبه محسوب می‌شود.

۲.۱. اهمیت LC در فضای عدم اعتماد

در سال‌های اخیر، یکی از بزرگ‌ترین موانع در توسعه روابط تجاری ایران و روسیه، فقدان اعتماد متقابل میان تجار دو کشور بوده است؛ به‌گونه‌ای که طرف‌های روس تمایل به ارسال کالا پیش از دریافت وجه داشتند و تجار ایرانی نیز ترجیح می‌دادند وجه کالا را پس از دریافت قطعی پرداخت کنند.¹⁹

با فعال‌سازی سازوکار LC از طریق کانال‌های بانکی رسمی و معتبر (سپام-SPFS)، بانک‌ها به عنوان نهادهای تضمین‌کننده وارد عمل می‌شوند و این شکاف اعتماد را برطرف می‌سازند.¹⁹ این تضمین بانکی، به فروشنده (صادرکننده) این اطمینان را می‌دهد که در صورت ارائه اسناد حمل مطابق با شرایط LC، مبلغ قرارداد را دریافت خواهد کرد.¹⁸

۲.۲. مراحل عملیاتی گشایش LC برای واردات از روسیه

سازوکار رسمی گشایش اعتبارات اسنادی (LC) با همکاری بانک‌های روسیه و بانک مرکزی ایران آغاز به کار کرده است.¹⁷ این فرآیند به‌ویژه برای تسهیل واردات و تأمین کالاهای اساسی مانند محصولات کشاورزی از روسیه، که برای اقتصاد ایران حیاتی است، طراحی شده است.¹⁵

انتخاب بانک عامل و آمادگی بانک‌های روسی:

واردکننده ایرانی باید به بانک‌های عاملی که به‌طور رسمی برای این منظور تعیین شده‌اند مراجعه کند. در فاز اولیه، بانک‌های ملی، سپه، کشاورزی و کارآفرین آماده انجام این عملیات اعلام شدند.17 در طرف روسی، دو بانک بزرگ (با احتمال پیوستن بانک سومی در آینده نزدیک) موافقت کرده‌اند که اعتبار اسنادی صادره توسط بانک‌های ایرانی را بپذیرند و آن را پردازش کنند.15

نحوه صدور پیام و تأمین مالی:

1. ثبت سفارش و قرارداد: واردکننده ایرانی (خریدار) پس از نهایی کردن قرارداد تجاری با صادرکننده روسی، درخواست گشایش LC را به بانک عامل ایرانی خود ارائه می‌دهد.
2. ارسال پیام از طریق سپام-SPFS: بانک ایرانی پیام گشایش LC (که حاوی جزئیات کامل تعهدات است) را در بستر سپام تولید کرده و از طریق سوئیچ متصل به SPFS ارسال می‌کند.⁸
3. اعتبارسنجی و تأیید: پیام توسط بانک روسی (به‌عنوان بانک ابلاغ‌کننده و گاه تأییدکننده) دریافت می‌شود. بانک روسی خریدار را اعتبارسنجی می‌کند.
4. تأمین مالی صادرکننده: پس از ارائه اسناد حمل توسط صادرکننده روسی و تطابق کامل آن‌ها با شرایط LC، بانک روسی تأمین مالی صادرکننده را انجام می‌دهد. این عملیات می‌تواند در قالب LC دیداری (Sight LC) یا مدت‌دار باشد.¹⁶

این فرآیند، ضمن کاهش چشمگیر هزینه‌های واسطه‌گری برای واردکنندگان ایرانی، کارایی مالی را به‌طور قابل ملاحظه‌ای بهبود می‌بخشد.¹⁸

۲.۳. چالش‌های حقوقی و استانداردسازی اسناد اعتباری

در حوزه مالی بین‌الملل، اسناد اعتباری معمولاً تحت مقررات متحدالشکل اعتبارات اسنادی (UCP 600) صادر می‌شوند. از آنجایی که سیستم سوئیفت و در نتیجه نظام مالی غربی از فرآیند تبادل پیام حذف شده‌اند، این موضوع یک چالش حقوقی و عملیاتی مهم را مطرح می‌سازد:

عدم استناد مستقیم به UCP 600:

UCP 600 مجموعه‌ای از قوانین بین‌المللی است که توسط اتاق بازرگانی بین‌المللی (ICC) تدوین شده و پذیرش گسترده آن به‌طور تاریخی از طریق سوئیفت صورت می‌گرفت. با کنار گذاشتن سوئیفت، بانک‌های درگیر (ایرانی و روسی) باید اطمینان حاصل کنند که پیام‌های منتقل شده از طریق سپام-SPFS، دقیقاً حاوی اطلاعات استاندارد و مورد نیاز برای انجام صحیح عملیات LC هستند.

نیاز به پروتکل اجرایی داخلی:

برای تضمین صحت اسناد و تطابق آن‌ها با شرایط اعتبار اسنادی، بانک‌های مرکزی دو کشور باید یک پروتکل اجرایی مشترک یا «قانون متحدالشکل داخلی» تدوین کنند. این پروتکل باید نحوه تبادل پیام‌های بانکی مطابق با استانداردهای فنی (احتمالاً ISO 20022 که زبان پیام‌رسان مالی جدید جهانی است) را در بستر سپام و SPFS تعریف کند تا جایگزین پیام‌های سنتی سوئیفت شود.8 این اقدام، جنبه‌های حقوقی و مستندات مورد نیاز برای بازرسان اسناد در هر دو کشور را پوشش داده و از بروز اختلافات جلوگیری می‌کند.

۳. نحوه انتقال پول (حواله تجاری) ریال به روبل

علاوه بر LC برای معاملات کلان و تضمینی، انتقال پول به‌صورت حواله تلگرافی (T/T) برای پرداخت‌های تجاری سریع و تسویه حساب‌های خردتر نیز ضروری است.

۳.۱. فرآیند حواله از طریق کانال بانکی رسمی (سپام-SPFS)

هدف اصلی اتصال سپام و SPFS، فعال‌سازی تسویه حساب‌های تجاری با استفاده از ارزهای ملی (ریال و روبل) است.⁵

مکانیسم تسویه با ارز ملی:

برای اجرای موفقیت‌آمیز حواله ریال به روبل، نیاز است که بانک‌های عامل دو کشور حساب‌های کارگزاری با ارز ملی (حساب‌های نوسترو برای ریال در روسیه و حساب‌های وسترو برای روبل در ایران) نزد یکدیگر افتتاح کرده باشند.3

نحوه اجرا:

1. تأمین ریال: واردکننده ایرانی (خریدار) مبلغ ریالی معادل مورد نیاز را به حساب بانک عامل خود در ایران واریز می‌کند.
2. تبدیل ارز (توسط بانک عامل): بانک ایرانی بر اساس نرخ توافقی یا رسمی مرکز مبادله ایران، مبلغ ریالی را به معادل روبل تبدیل کرده و پیام حواله را از طریق سپام به سوئیچ SPFS ارسال می‌کند.¹⁰
3. تسویه در روسیه: بانک روسی پیام حواله را در بستر SPFS دریافت کرده و معادل روبل را از طریق حساب وستروی خود، به حساب صادرکننده روسی واریز می‌کند.

با فراهم شدن بستر فنی، اکنون تمامی پیام‌های استاندارد بانکی، از جمله حواله، بدون نیاز به واسطه‌گری دلار یا یورو قابل تبادل هستند.⁹

۳.۲. جایگزین‌های حواله‌های تجاری (صرافی‌ها و پلتفرم‌های واسط)

با وجود فعال شدن کانال‌های رسمی بانکی، برخی تجار، به‌ویژه برای مبالغ کوچک‌تر، حواله‌های فوری یا به دلیل اختلاف نرخ ارز رسمی با بازار آزاد، ترجیح می‌دهند از صرافی‌های معتبر و پلتفرم‌های واسط مالی استفاده کنند.

نحوه عملکرد پلتفرم‌های واسط:

صرافی‌ها و پلتفرم‌های آنلاین (مانند پانی‌پی یا مانیرو) به مشتریان این امکان را می‌دهند که مبلغ ریالی را به حساب‌های داخلی آن‌ها واریز کنند و در ازای آن، صرافی معادل روبل را به حساب مقصد در روسیه منتقل کند.22

مخاطب هدف و محدودیت‌ها:

این روش‌ها اغلب برای حواله‌های خردتر، پرداخت‌های دانشجویی، خرید اکانت‌های پریمیوم یا سایر تعهدات مالی کوچک‌تر مناسب هستند.22 بانک‌هایی مانند اسبربانک روسیه (Sberbank)، که یکی از بزرگ‌ترین و معتبرترین بانک‌های روسیه با امنیت بالا و شبکه گسترده است، اغلب مقصدهای اصلی این حواله‌ها هستند.23 حداقل مبلغ مجاز برای حواله روبل از طریق برخی صرافی‌ها ممکن است حدود ۱۰۰۰۰ روبل تعیین شده باشد.23 این روش‌ها سریع‌تر هستند، اما برای معاملات تجاری کلان که نیاز به مستندسازی رسمی، ثبت سفارش و گشایش LC دارند، کانال رسمی بانکی (سپام-SPFS) ارجحیت دارد.

۴. مدیریت ریسک ارزی و تسویه با پول‌های ملی

اگرچه زیرساخت پیام‌رسانی (سپام-SPFS) اکنون برقرار شده است، اما اجرای کامل پیمان پولی و تسویه با ارزهای ملی با چالش‌های ساختاری مهمی روبروست که عمدتاً ناشی از عدم توازن تجاری و نوسانات نرخ ارز است.

۴.۱. تحلیل ریسک عدم توازن تجاری

یکی از بزرگترین موانع عملیاتی در مسیر حذف دلار از تجارت دوجانبه، عدم توازن شدید در تراز تجاری ایران و روسیه است.⁴

کسری تراز تجاری ایران:

حجم تجارت دوجانبه در سال‌های اخیر نامتوازن بوده است. بر اساس تحلیل‌ها، حجم صادرات روسیه به ایران (حدود ۴ میلیارد دلار) تقریباً چهار برابر صادرات ایران به روسیه (حدود ۱ میلیارد دلار) است.24 این عدم توازن شدید، یک کسری بزرگ روبل در بازار ایران ایجاد می‌کند.

اثر عملیاتی بر تسویه حساب:

این کسری به این معنی است که تقاضا برای روبل در ایران بسیار بالاست 24، در حالی که در روسیه، موجودی ریال مورد نیاز برای تسویه حساب‌های تجار روس کم است.25 این عدم تعادل، مکانیزم تسویه با ارز ملی را مختل می‌کند و برخی شرکت‌های ایرانی را وادار می‌سازد که تسویه‌حساب خود با روس‌ها را از طریق سیستم بانکی موجود انجام ندهند و به جای آن، از شرکت‌های واسط مستقر در کشور سوم (اغلب امارات) استفاده کنند تا تسویه را بر مبنای درهم یا دلار انجام دهند.3

۴.۲. مکانیزم تعیین نرخ تبدیل رسمی (ریال/روبل)

برای تقویت تجارت با ارزهای ملی، تعیین یک نرخ تبدیل عادلانه و پایدار بین ریال و روبل یک اولویت استراتژیک است.

توافق بر تعیین نرخ:

هدف اصلی بانک مرکزی ایران حذف دلار و یورو از مبادلات است.4 طبق توافقات صورت گرفته، مقرر شده است که نرخ تسویه ارزهای ملی در بازار ارز تجاری بر اساس توافق صادرکنندگان و واردکنندگان تعیین شود.26 رئیس کل بانک مرکزی نیز اعلام کرده است که برای کاهش عدم تعادل تجاری، نرخ توافقی جدیدی برای روبل ایجاد خواهد شد.4

مرجع رسمی نرخ:

در ایران، مرجع رسمی تعیین قیمت ارز و طلا، مرکز مبادله ارز و طلای ایران (ICE) است که تحت مجوز بانک مرکزی فعالیت می‌کند.27 این مرکز نرخ رسمی روبل را نیز در کنار سایر ارزهای تجاری ارائه می‌دهد.28

ریسک تفاوت نرخ رسمی و آزاد:

با این حال، یکی از موانع اصلی برای تجار، تفاوت قابل توجه بین نرخ رسمی (مرکز مبادله یا نیما) و نرخ بازار آزاد است.29 اگر نرخ‌های رسمی جاذبه و رقابت‌پذیری کافی را نداشته باشند، تجار انگیزه کافی برای بازگرداندن و فروش روبل حاصل از صادرات خود در سیستم رسمی را نخواهند داشت و ترجیح می‌دهند از طریق کانال‌های غیررسمی تسویه‌حساب کنند.25 ثبات و جذابیت نرخ توافقی ریال/روبل برای موفقیت بلندمدت این کانال حیاتی است.

۵. چشم‌انداز آینده: فراتر از سپام و SPFS

تمرکز کنونی بر بهبود سیستم پیام‌رسانی و تسویه تجاری است، اما ایران و روسیه برنامه‌های بلندمدتی برای گسترش همکاری‌ها در حوزه پرداخت‌های خرد و استفاده از فناوری‌های مالی نوین دارند.

۵.۱. اتصال شبکه‌های کارت‌خوان: میر و شتاب

هدف اتصال شبکه‌های پرداخت کارتی (شتاب در ایران و میر در روسیه) تسهیل امور مالی گردشگران، مسافران و معاملات خرد است.² این اقدام، در راستای تقویت روابط اقتصادی و کاهش وابستگی به سیستم‌های پرداخت جهانی مانند ویزا و مسترکارت انجام می‌شود.

مراحل سه‌گانه اجرا:

بر اساس اعلام بانک مرکزی ایران، پیاده‌سازی اتصال شبکه‌های میر و شتاب در سه مرحله کلیدی صورت می‌گیرد 30:

1. عملیاتی‌سازی کارت‌های شتابی ایران بر بستر دستگاه‌های خودپرداز (ATM) در روسیه. (این فاز در حال حاضر در حال اجرا یا در آستانه تکمیل است و گزارش‌هایی مبنی بر موفقیت‌آمیز بودن برداشت پول با کارت‌های ایرانی در روسیه منتشر شده است.²)
2. عملیاتی‌سازی کارت‌های روسی (میر) بر بستر دستگاه‌های خودپرداز در ایران.
3. عملیاتی‌سازی کارت‌های شتابی ایران و میر روسیه در پایانه‌های فروشگاهی (PoS) و امکان خرید مستقیم از فروشگاه‌های دو کشور.⁴

۵.۲. روبل دیجیتال (CBDC) و دارایی‌های مالی توکنیزه (DFA)

یک رویکرد راهبردی بلندمدت بین دو کشور، استفاده از فناوری‌های نوین مانند ارزهای دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) و دارایی‌های مالی توکنیزه (Digital Financial Assets یا DFA) برای پرداخت‌های فرامرزی است.³³

استراتژی دیجیتالی در برابر تحریم:

روبل دیجیتال به روسیه امکان می‌دهد که تراکنش‌ها را خارج از سیستم بانکی بین‌المللی سنتی انجام دهد و خودمختاری مالی بیشتری کسب کند.34 این حرکت نشان‌دهنده تلاش برای جهش فناورانه از سیستم‌های پیام‌رسانی جایگزین (سپام/SPFS) به سمت زیرساخت‌های واقعی تسویه حساب غیرمتمرکز است که لایه تحریمی را عمیق‌تر دور می‌زند.35

تحولات قانونی و همکاری‌های مشترک:

روسیه و ایران تأیید کرده‌اند که در حال همکاری در زمینه توسعه CBDC و دارایی‌های توکنیزه برای تسویه حساب‌های فرامرزی هستند.33 روسیه اخیراً قوانین مربوط به استفاده از DFA (مانند توکن‌های پشتوانه طلا) را برای پرداخت‌های فرامرزی تصویب کرده است، که این امر، یک گام حقوقی مهم در راستای عملیاتی کردن این سازوکار به شمار می‌رود.33 این سازوکار می‌تواند به‌ویژه برای تسویه حساب‌های تجاری بزرگ و اجتناب از نوسانات شدید ارزهای ملی (ریال و روبل) در آینده مفید باشد.

نتیجه‌گیری: تثبیت کانال مالی مستقل

اتصال سامانه‌های پیام‌رسان مالی سپام و SPFS، یک نقطه عطف استراتژیک و عملیاتی در روابط تجاری ایران و روسیه محسوب می‌شود که امکان تبادل حواله، گشایش LC و ضمانت‌نامه را در یک بستر مالی امن و تحریم‌ناپذیر فراهم آورده است. این موفقیت فنی، وابستگی عملیاتی به سوئیفت و ارزهای واسط (دلار/یورو) را برای فعالان اقتصادی که در این کانال فعالیت می‌کنند، به‌طور مؤثری حذف کرده است.⁹

فرصت عمل برای تجار:

فعالان اقتصادی، به‌ویژه واردکنندگان کالاهای اساسی، اکنون دارای کانالی تضمین‌شده برای استفاده از اعتبار اسنادی هستند. توصیه می‌شود تجار با شناسایی و تعامل مستمر با بانک‌های عامل کلیدی (نظیر بانک‌های پایلوت و بانک‌هایی که روابط کارگزاری فعال دارند) و هماهنگی با مرکز مبادله ایران برای دسترسی به نرخ‌های تجاری روبل، از این فرصت برای کاهش هزینه مبادله و تضمین پایداری تجارت بهره‌برداری کنند.15

چالش‌های پیش رو:

با وجود زیرساخت‌های محکم، اجرای کامل پیمان پولی همچنان با چالش‌های کلیدی مواجه است. عدم توازن شدید تجاری دوجانبه، که منجر به کسری روبل در ایران و عدم کفایت ریال در روسیه می‌شود، اصلی‌ترین مانع عملیاتی است.24 علاوه بر این، لزوم تدوین پروتکل‌های مشترک حقوقی برای اعتبار اسنادی (جایگزین UCP 600) و تثبیت یک نرخ تبدیل ریال/روبل جذاب برای رقابت با بازار آزاد، نیازمند تلاش مستمر بانک‌های مرکزی و همکاری تنگاتنگ بخش خصوصی است. تحولات آتی در زمینه روبل دیجیتال و DFA، می‌تواند لایه جدیدی از مقاومت مالی را در برابر تحریم‌ها ایجاد کند.

Works cited

1. What’s behind Iran and Russia’s efforts to link banking systems? | Banks News – Al Jazeera, accessed on November 14, 2025, https://www.aljazeera.com/news/2023/2/8/whats-behind-iran-and-russias-efforts-to-link-banking-systems
2. Iran, Russia Link Banking Systems in Effort to Bypass Western Sanctions – FDD, accessed on November 14, 2025, https://www.fdd.org/analysis/2024/11/13/iran-russia-link-banking-systems-in-effort-to-bypass-western-sanctions/
3. تسویه ارزی تجارت با روسیه در نظام پرداخت رسمی؛ موانع و راهکارها – اندیشکده اقتصاد مقاومتی, accessed on November 14, 2025, https://mett.ir/11822/%D8%AA%D8%B3%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%A8%D8%A7-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AE/
4. گام‌های ایران و روسیه برای حذف دلار و تسهیل مبادلات اقتصادی – روزنامه کیهان, accessed on November 14, 2025, https://kayhan.ir/fa/news/304150/%DA%AF%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B0%D9%81-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%D8%B3%D9%87%DB%8C%D9%84-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C
5. توافق اولیه ایران و روسیه برای استفاده از ارز ملی – Asriran, accessed on November 14, 2025, https://www.asriran.com/fa/news/890759/%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D9%85%D9%84%DB%8C
6. SPFS – Wikipedia, accessed on November 14, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/SPFS
7. Iran says all Russian banks connected to Iran’s financial messaging system – Xinhua, accessed on November 14, 2025, https://english.news.cn/20230203/4b765428fe8e49c79f39b1648f7a1575/c.html
8. Iran, Russia Agree on SWIFT Substitute – Documentary Credit World, accessed on November 14, 2025, https://www.doccredit.world/breaking-news-iran-russia-banking-breakthrough-no-swift-needed/
9. کدام بانک ایرانی به بانک روسیه متصل شد؟ – فردای اقتصاد, accessed on November 14, 2025, https://www.fardayeeghtesad.com/news/13811/%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%B5%D9%84-%D8%B4%D8%AF
10. ‌اتصال ۸۰۶ بانک خارجی به شبکه پیام‌رسانی بانکی ایران و روسیه/ تعامل مالی با بانک‌های خارجی بدون نیاز به سوئیفت – خبرگزاری دانشجو, accessed on November 14, 2025, https://snn.ir/fa/news/1057901/%E2%80%8C%D8%A7%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%84-%DB%B8%DB%B0%DB%B6-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%86-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D9%88%D8%A6%DB%8C%D9%81%D8%AA
11. امضای قرارداد اتصال سامانه‌های پیام‌رسان مالی بانک‌های ایران و روسیه/ راهبرد مالی تحریم‌ناپذیر, accessed on November 14, 2025, https://roozplus.com/fa/news/275919/%D8%A7%D9%85%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%84-%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1
12. امضای قرارداد اتصال سامانه‌های پیام‌رسان ملی بانک‌های ایران و روسیه – نیکان شهر, accessed on November 14, 2025, https://www.nikanshahr.ir/news-5567
13. بانک‌های ایرانی بی‌نیاز از سوئیفت – الف, accessed on November 14, 2025, https://www.alef.ir/news/4011113031.html
14. Iran and Russia sign agreement to link banks – Retail Banker International, accessed on November 14, 2025, https://www.retailbankerinternational.com/news/iran-russia-linking-banks/
15. Russian Banks Begin Processing Iranian Letters of Credit to Boost Trade – IMNA, accessed on November 14, 2025, https://en.imna.ir/news/916565/Russian-Banks-Begin-Processing-Iranian-Letters-of-Credit-to-Boost
16. جزئیات گشایش اسناد اعتباری ایران و روسیه | اتاق بازرگانی، صنایع, accessed on November 14, 2025, https://www.mccima.com/?id=5766
17. بهره گیری از اعتبارات اسنادی در خریدهای خارجی اجرایی شد +جزییات و اسامی بانکها – فودپرس, accessed on November 14, 2025, https://www.foodpress.ir/news/56430/%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%87-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%AF-%D8%AC%D8%B2%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D8%AA
18. Russian banks begin accepting Iranian letters of credit to strengthen bilateral trade, accessed on November 14, 2025, https://tvbrics.com/en/news/russian-banks-begin-accepting-iranian-letters-of-credit-to-strengthen-bilateral-trade/
19. اعتبارات اسنادی تجار ایران و روسیه را به یکدیگر مطمئن کرد – اقتصاد معاصر, accessed on November 14, 2025, https://eghtesademoaser.ir/fa/news/37163/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%DB%8C%DA%A9%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B7%D9%85%D8%A6%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF
20. توافق بانکی بزرگ ایران و روسیه برای پذیرش ال‌سی ایرانی – بانک اول, accessed on November 14, 2025, https://bankavl.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-4/53556-%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1%D8%B4-%D8%A7%D9%84-%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C
21. همه چیز درباره قرارداد جدید پولی ایران و روسیه – دنیای اقتصاد, accessed on November 14, 2025, https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%BE%D9%88%D9%84-%D8%A7%D8%B1%D8%B2-116/4145796-%D9%87%D9%85%D9%87-%DA%86%DB%8C%D8%B2-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87
22. حواله روبل و انتقال پول به روسیه (24 ساعته) با ارزانترین نرخ – مانیرو‌, accessed on November 14, 2025, https://moneyro.app/blog/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D9%88-%D8%AD%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87/
23. ارسال حواله روبل به اسبر بانک روسیه – پانی پی, accessed on November 14, 2025, https://www.panypay.com/40166-order-%D8%AD%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B1%D9%88%D8%A8%D9%84_%D8%A8%D9%87_%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87_%7C_%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84_%D8%AD%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B1%D9%88%D8%A8%D9%84_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%B1_%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9
24. Western Sanctions Challenge and Restrict Ruble-Rial Trade Between Iran and Russia, accessed on November 14, 2025, https://jamestown.org/program/western-sanctions-challenge-and-restrict-ruble-rial-trade-between-iran-and-russia/
25. روسیه از ایران ریال می‌خرد؟ – Asriran, accessed on November 14, 2025, https://www.asriran.com/fa/news/1005470/%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%AE%D8%B1%D8%AF
26. قرارداد جدید پولی ایران و روسیه – روبلینو، پلتفرم حرفه ای معامله کاربر با کاربر, accessed on November 14, 2025, https://rublino.com/blog/the-world-of-economics
27. مرکز مبادله ارز و طلای ایران, accessed on November 14, 2025, https://ice.ir/
28. Iranian Banks Keep Foreign Currency From Oil Revenues – Leaked Document, accessed on November 14, 2025, https://www.iranintl.com/en/202306014206
29. The Evolving Russia-Iran Relationship – CNA.org., accessed on November 14, 2025, https://www.cna.org/reports/2025/01/The-Evolving-Russia-Iran-Relationship.pdf
30. اتصال شبکه شتاب بانکی ایران به شبکه میر روسیه – وام فا, accessed on November 14, 2025, https://vamfa-group.com/articles/48/%D8%A7%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%84-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87
31. اتصال شبکه شتاب بانکی ایران به شبکه میر روسیه | رده Rade, accessed on November 14, 2025, https://www.rade.ir/27342-vtb-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87/
32. ایرانی ها با کارت های بانکی خود در روسیه روبل دریافت می کنند, accessed on November 14, 2025, https://www.iranavanda.com/fa/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A8%D9%84-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF/
33. Iran confirms working with Russia on CBDC, tokenized assets for payments, accessed on November 14, 2025, https://www.ledgerinsights.com/iran-confirms-working-with-russia-on-cbdc-tokenized-assets-for-payments/
34. روبل دیجیتال چیست؟ بررسی ارز دیجیتال رسمی روسیه, accessed on November 14, 2025, https://arzdigital.com/blog/what-is-digital-ruble/
35. Iran, Russia cooperating on CBDC and tokenized assets – CoinGeek, accessed on November 14, 2025, https://coingeek.com/iran-russia-cooperating-on-cbdc-and-tokenized-assets/