عوارض صادرات میوه سال ۱۴۰۴

عوارض صادرات میوه در ایران: تحلیل جامع دلایل وضع عوارض بر هندوانه و سیب و پیامدهای اقتصادی آن در سال ۱۴۰۴

ارسال شده توسط تحریریه تجارت‌نامه ۲۲ آبان ۱۴۰۴

مقدمه

صادرات محصولات کشاورزی یکی از ستون‌های اصلی تأمین ارز غیرنفتی در اقتصاد ایران به شمار می‌رود، به‌طوری که این بخش سهمی حدود ۱۰ درصد از کل صادرات غیرنفتی کشور را به خود اختصاص داده است.1 با این وجود، فعالان این حوزه همواره با چالش‌های ناشی از تغییرات مداوم و ابلاغیه‌های خلق‌الساعه دولتی مواجه بوده‌اند. وضع عوارض صادراتی بر اقلام عمده‌ای نظیر هندوانه و سیب، از جمله سیاست‌های بحث‌برانگیز سال‌های اخیر بوده که ریشه در دو دغدغه کلان سیاست‌گذاران دارد: نخست، بحران منابع آب و لزوم مدیریت صادرات «آب مجازی»؛ و دوم، وظیفه ذاتی دولت برای تنظیم بازار داخلی و کنترل قیمت کالاهای اساسی.3

این گزارش تخصصی با هدف ارائه یک تحلیل جامع و به‌روز، به بررسی دقیق مبانی عوارض صادرات میوه سال ۱۴۰۴ (بر اساس قانون برنامه هفتم)، تشریح دلایل اصلی اقتصادی و محیط زیستی، و ارائه تحلیل متوازن از پیامدهای این سیاست‌ها بر توان رقابتی صادرکنندگان و معیشت کشاورزان می‌پردازد. درک ساختار و ماهیت این عوارض برای هر صادرکننده، تحلیلگر اقتصادی، یا مدیر دولتی که در پی ثبات و توسعه تجارت خارجی است، ضروری است.

تحول مبانی حقوقی و نرخ‌های گمرکی: الزامات ۱۴۰۴

سیاست‌های وضع عوارض بر صادرات محصولات کشاورزی در ایران طی سال‌های اخیر دستخوش تحولات ساختاری شده است. سیاست‌گذاران در حال حرکت از روش‌های اضطراری به سمت قوانین برنامه‌ای دائمی هستند تا ضمن حفظ منابع، به نوعی پوشش قانونی پایدار برای این اقدامات فراهم شود.

عوارض صادرات میوه سال ۱۴۰۴

گذار از مصوبات تنظیم بازار اضطراری به قوانین دائمی

در سال‌های گذشته، ابلاغیه‌های مربوط به عوارض صادراتی بر محصولات کشاورزی عمدتاً با اتکا به مصوبات «ستاد تنظیم بازار» و با هدف کنترل فوری کمبودها و نوسانات قیمت در داخل کشور صورت می‌گرفت.4 این مصوبات، که ماهیت موقتی داشتند (مانند دستورالعمل وضع عوارض که مهلت آن تا پایان سال ۱۴۰۱ اعلام شد)، باعث ایجاد ناپایداری و ریسک بالا برای فعالان تجاری می‌شدند.4

با این حال، سازمان توسعه تجارت ایران بر عدم وجود مستند قانونی لازم برای وضع عوارض صادراتی صرفاً با هدف تنظیم بازار داخلی تأکید کرده است.4 این محدودیت حقوقی، تلاشی برای جلوگیری از تصمیمات «خلق‌الساعه» دولتی در حوزه تجارت است.6 یکی از مهم‌ترین قوانین حمایتی از تجار، ماده ۳۷ قانون رفع موانع تولید رقابت‌پذیر است که دولت را مکلف می‌کند حداقل سه ماه پیش از اعمال هرگونه محدودیت یا عوارض سنگین، آن را در جراید کثیرالانتشار اعلام کند. عدم رعایت این الزام، به صادرکنندگان اجازه می‌دهد که حقوق مکتسبه خود را مطالبه کنند، اما متأسفانه در رویه اجرایی، به این ماده قانونی کمتر توجه شده و تصمیمات به صورت دستوری و بدون اطلاع‌رسانی کافی ابلاغ می‌شوند.6

استفاده از ابزارهای قانونی سریع (مانند مصوبات ستاد تنظیم بازار) برای دستیابی به هدف مهم امنیت غذایی در کوتاه‌مدت، در تعارض جدی با قوانین بالادستی است که بر ثبات و حمایت از صادرکنندگان در جبهه جنگ اقتصادی تأکید دارند. این تضاد میان ابزارهای حقوقی سریع و اهداف بلندمدت تجاری، نه تنها بازار داخلی را متأثر می‌سازد، بلکه به اعتبار تجاری ایران در نگاه شرکای خارجی (مانند عراق، روسیه، و کشورهای حاشیه خلیج فارس) آسیب می‌زند و صادرکنندگان ایرانی را به عنوان «تاجر بدقول» معرفی می‌کند.6

قانون برنامه هفتم و تثبیت عوارض ۱٪ آب مجازی در سال ۱۴۰۴

مهم‌ترین رویکرد سیاست‌گذاری در سال ۱۴۰۴، تمرکز بر مدیریت منابع آبی از طریق وضع عوارض دائمی آب مجازی است. این سیاست با اجرای بند “ب” ماده ۳۸ قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مبنای قانونی یافته است.8

بر اساس دستورالعمل اجرایی شماره ۱۳۱/۱۴۰۳/۱۸۵۳۵۳۱ مورخ ۱۴۰۳/۱۲/۲۱ که توسط وزارت جهاد کشاورزی تهیه و از سوی گمرک جمهوری اسلامی ایران ابلاغ شده است، نرخ عوارض صادراتی متعلقه برای کلیه محموله‌های مشمول در سال ۱۴۰۴، به میزان یک درصد (۱٪) ارزش پایه صادراتی تعیین گردید.8 این نرخ در مقایسه با نرخ نیم درصد (۰.۵٪) که بر اساس قانون بودجه سال ۱۴۰۱ اعمال می‌شد، افزایش یافته است.11 هدف درآمدی این عوارض، واریز به ردیف درآمدی شماره ۱۴۰۱۴۷ خزانه کل کشور است.9

وزارت جهاد کشاورزی فهرست سالانه محصولات کشاورزی و مواد غذایی «آب‌بر» مشمول این عوارض را ابلاغ کرده است. این تحول نشان می‌دهد که سیاست‌گذار در حال جایگزین کردن ابزارهای موقت تنظیم بازار با یک ابزار پایدارتر و محیط زیستی است، هرچند که میزان کارشناسی بودن نرخ یکسان ۱٪ برای تمامی محصولات آب‌بر، همچنان مورد مناقشه است.

دلایل محوری وضع عوارض: مدیریت آب مجازی و تنظیم بازار

وضع عوارض بر میوه‌ها، به‌خصوص هندوانه و سایر محصولات جالیزی، از دو منظر مجزا قابل بررسی است.

هندوانه و مفهوم صادرات آب مجازی (Virtual Water)

کشور ایران به دلیل واقع شدن در کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان، با چالش جدی کم‌آبی مواجه است و آب به عنوان عامل محدودکننده اصلی تولید در بخش کشاورزی به شمار می‌رود.3 در این راستا، مفهوم «آب مجازی» اهمیت می‌یابد. آب مجازی به مقدار آبی گفته می‌شود که در کلیه مراحل تولید یک کالا (شامل آب سبز، آبی و خاکستری) مصرف شده و در نهایت از طریق صادرات آن کالا از مرزهای کشور خارج می‌شود.14

هندوانه یکی از بارزترین مثال‌ها در میان محصولات جالیزی است که بیشترین فشار را به منابع آبی کشور وارد می‌کند. برای تولید هر کیلوگرم هندوانه، بسته به شرایط اقلیمی و نوع ارقام، نیاز به مصرف ۲۰۰ تا ۴۰۰ لیتر آب وجود دارد.13 بر این اساس، صادرات یک هندوانه ۱۰ کیلویی، معادل خروج ۴۰۰۰ لیتر آب شیرین از منابع حیاتی کشور است.13

  • اهمیت مدیریت منابع آبی: سیاست اصلی وزارت جهاد کشاورزی برای مقابله با کمبود آب، کنترل کشت محصولات پر آب‌بر با اخذ عوارض صادراتی است تا ماندگاری این محصولات در کشور افزایش یابد یا کشاورزان به سمت کشت محصولات کم‌آب‌بر و کشت دیم سوق داده شوند.3 این سیاست با مشاهده رفتارهای جهانی تقویت می‌شود؛ برای مثال، کشور ترکیه که وضعیت منابع آبی و بارشی آن بهتر از ایران است، به جای افزایش تولید هندوانه، به واردات آن روی آورده است.13
  • افزایش صادرات در اوج کم‌آبی: آمارها نشان می‌دهد که در سال‌های اخیر، حجم صادرات هندوانه حتی در کم‌بارش‌ترین سال‌های قرن جاری، رکوردشکن بوده است (بیش از ۹۰۲ هزار تن صادرات در یک سال).13 این روند، سیاست‌گذاران را به سمت ابزارهای محدودکننده مانند عوارض ۱٪ آب مجازی سوق داده تا حداقل هزینه‌ای بابت خروج این منبع حیاتی دریافت شود.

تنظیم بازار داخلی: درس‌هایی از نوسانات قیمت

بخش دیگری از عوارض صادراتی، نه به دلیل آب‌بری، بلکه به منظور کنترل عرضه و تقاضا در بازار داخل اعمال می‌شود. یکی از اصلی‌ترین اهداف دولت از تعیین عوارض صادراتی، کنترل قیمت‌ها و جلوگیری از کمبود عرضه است تا امنیت غذایی مردم به خطر نیفتد.3 در نگاه دولت، حفظ قدرت خرید مردم و تأمین کالاهای اساسی، بر منافع صادرکنندگان ارجحیت دارد.2

تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که صادرات بی‌قاعده می‌تواند بازار داخلی را آشفته سازد. به عنوان نمونه، صادرات بی‌رویه پیاز به کشورهایی مانند عراق و پاکستان در سال گذشته، منجر به کاهش شدید عرضه داخلی و افزایش سرسام‌آور قیمت این محصول برای مصرف‌کنندگان شد.3 این نوسانات، دولت را وادار کرد تا با تعیین عوارض‌های بسیار سنگین و موقت، اقدام به مدیریت بازار کند. به عنوان مثال، در مقطعی عوارض صادراتی پیاز ۱۰۰ درصد و سیب‌زمینی ۷۰ درصد ارزش پایه صادراتی تعیین شد و همچنین عوارض صادرات محصولات جالیزی نظیر هندوانه، خربزه، طالبی و ملون نیز تا ۱۰۰ درصد ارزش پایه صادراتی اعمال شد.3

ضروری است که تحلیل‌گران بین دو نوع ابزار سیاستی که دولت برای کنترل صادرات استفاده می‌کند، تمایز قائل شوند: ۱) عوارض تنظیمی بالا (مثلاً ۷۰٪ تا ۱۰۰٪ ارزش پایه) که موقتی بوده و مستقیماً برای مدیریت نوسانات قیمت داخلی (مانند پیاز و گاهی هندوانه) وضع می‌شود؛ و ۲) عوارض آب مجازی پایین (۱٪ ارزش پایه) که دائمی‌تر بوده و هدف آن پوشش هزینه‌های محیط زیستی است.3 محصولاتی مانند هندوانه ممکن است بسته به شرایط بازار داخلی و حجم تولید، در معرض هر دو نوع عوارض قرار گیرند.

عوارض صادرات میوه سال ۱۴۰۴

تحلیل موردی: سیاست‌های متناقض درباره صادرات سیب درختی

برخلاف هندوانه که عمدتاً متهم به صادرات آب مجازی است، دلایل وضع عوارض یا محدودیت بر صادرات سیب درختی، بیشتر متأثر از سیاست‌های تنظیم بازار، تهاتر ارزی، و موانع بوروکراتیک است.

سیب درختی: سیاست تهاتر، ظرفیت تولید و ریسک بوروکراتیک

ایران از تولیدکنندگان بزرگ سیب درختی است و ظرفیت صادراتی سالانه بیش از ۱۵۰ هزار تن از این محصول فراهم شده است.16 سیب درختی، کشمش و سایر میوه‌های درختی غالباً به مقاصد اصلی صادراتی ایران، یعنی عراق، کشورهای حاشیه خلیج فارس و آسیای میانه صادر می‌شوند.6

وزارت جهاد کشاورزی برای مدیریت مازاد تولید سیب و کشمش و همچنین مدیریت تراز تجاری کشور، طرحی به نام «تهاتر» را اجرا کرد که به صادرکنندگان این محصولات اجازه می‌داد در ازای صادرات، اقدام به واردات موز (با تعرفه گمرکی صفر درصد) کنند.16 این سیاست به ظاهر حمایتی، در اجرا با چالش‌های فنی و سیستمی بزرگی در گمرکات مواجه شد.

به دلیل اختلال در سامانه گمرکی و مشکل در فرآیند “کسر کد تسهیلات گمرکی”، حساب بانکی حدود ۷۰ شرکت تاجر میوه که تحت این طرح فعالیت می‌کردند، مسدود شد. این اختلال سیستمی و بوروکراتیک، منجر به توقف تجارت و قرار گرفتن ده‌ها هزار تن سیب صادراتی در آستانه فساد گردید.16

در نهایت، در مورد سیب درختی، عامل محدودکننده صرفاً عوارض مالی نیست، بلکه ناهماهنگی در سامانه‌های گمرکی و بوروکراسی دولتی است که می‌تواند تأثیر مخرب‌تری بر تجارت بگذارد؛ چرا که منجر به فساد سریع کالا می‌شود. البته، در مقاطعی نیز، وزارت جهاد کشاورزی با هدف تشویق همکاری تشکل‌ها در تأمین نیاز بازار داخلی، از وضع عوارض برای صادرات سیب صرف‌نظر کرد.18 این رویکرد نشان می‌دهد که سیاست عوارض در مورد سیب، بیشتر ابزاری برای تضمین عرضه داخلی و تابع همکاری تجار است تا لزوماً مدیریت منابع آبی.

نقد کارشناسی و چالش‌های اقتصادی سیاست عوارض صادراتی

اگرچه دولت وضع عوارض را برای حفظ منابع و امنیت غذایی ضروری می‌داند، اما تحلیل‌گران و فعالان بخش خصوصی، ایرادات کارشناسی و اثرات منفی اقتصادی این سیاست‌ها را برجسته می‌سازند.

ناکارآمدی محاسبه عام آب مجازی (انتقاد از ۱٪ یکسان)

بخش خصوصی و کارشناسان اقتصادی معتقدند که بزرگترین اشکال عوارض آب مجازی، به ویژه نرخ ۱٪ ثابت در سال ۱۴۰۴، عدم تفکیک علمی میزان آب‌بری محصولات و عدم در نظر گرفتن ارزش افزوده ارزی آن‌ها است.11 این عوارض به صورت عام برای فهرست ۳۵ محصول کشاورزی و صنایع غذایی اعلام شده که شامل محصولات کم‌آب‌بر با ارزش افزوده بالا نیز می‌شود.20

اعمال نرخ یکسان بر محصولاتی مانند هندوانه و خشکبار، یک اقدام غیرکارشناسی است.11 به عنوان مثال، برای تولید هر کیلوگرم هندوانه ۲۰۰ تا ۴۰۰ لیتر آب مصرف می‌شود، در حالی که آب‌بری پسته بسیار بالاتر (حدود ۴۰۰۰ تا ۱۰۴۰۰ لیتر بر کیلوگرم) است و صادرات هر دو محصول ارزآوری متفاوتی برای کشور دارند.13 با وجود این اختلاف فاحش، اعمال عوارض ۱٪ ثابت، صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا مانند پسته و زعفران را که نیازمند آب کمتری هستند، به طور ناعادلانه‌ای تحت تأثیر قرار می‌دهد.13

همچنین، تعمیم این عوارض به حوزه شیلات که محصولات آن (مانند میگو و ماهی تولید شده در آب شور) آب جاری مصرف می‌کنند و آب مصرفی به چرخه باز می‌گردد، از نگاه فعالان این بخش فاقد توجیه است.11 این شمول عام و غیرکارشناسی، قیمت تمام شده محصولات ایرانی را افزایش داده و قدرت رقابت را در بازارهای هدف کاهش می‌دهد.11 بر اساس گزارش‌ها، این عوارض موجب کاهش چشمگیر صادرات خشکبار شده است، به طوری که صادرات سالانه آن از حدود ۳ میلیارد دلار به کمتر از یک میلیارد دلار کاهش یافته است.11

تأثیر منفی بر درآمدهای ارزی و معیشت کشاورزان

محدودیت‌های صادراتی با ادعای آب‌بر بودن، توسط برخی کارشناسان به عنوان «خودتحریمی» اقتصادی تلقی می‌شود.1 مطالعات نشان می‌دهد که وضع عوارض سنگین بر محصولات جالیزی، نه تنها مصرف آب کشاورزی را بهینه نمی‌سازد، بلکه می‌تواند تا ۱ میلیارد دلار از درآمدهای غیرنفتی کشور را کاهش داده و فشار معیشتی را بر کشاورزان افزایش دهد.1

تصمیمات خلق‌الساعه و افزایش عوارض، موجب از دست رفتن «پنجره‌های فرصت» تجاری در بازارهای منطقه‌ای می‌شود.22 برای مثال، نیاز مبرم کشورهایی مانند پاکستان به محصولات کشاورزی (مانند پیاز و گوجه فرنگی) پس از سیل‌های ویرانگر، یا افزایش تقاضا در بازارهای حاشیه خلیج فارس به دلیل رویدادهای بزرگ (مانند جام جهانی قطر)، فرصت‌های ارزآوری بی‌نظیری هستند. اما اعمال عوارض سنگین و متناقض مانع از بهره‌برداری کامل تجار ایرانی از این موقعیت‌ها می‌شود.22 حفظ بازارهای صادراتی منطقه‌ای (عراق، روسیه، امارات) که مهم‌ترین مقاصد صادرات میوه ایران هستند، نیازمند ثبات و عمل به تعهدات بلندمدت است.6

راهکار جایگزین: تمرکز بر کاهش ضایعات به جای محدودیت صادرات

تحلیل سیاست‌گذاری از منظر آب و توسعه پایدار نشان می‌دهد که اگرچه مدیریت آب مجازی هدف والایی است 15، اما ابزارهای کنونی فاقد دقت لازم هستند. لازم است دولت یک “شاخص ارزش ارزی آب مجازی” (Foreign Exchange Value per Liter of Virtual Water) تعریف کند تا صادرات محصولاتی که با مصرف همان حجم آب، ارز بیشتری وارد کشور می‌کنند، مورد حمایت قرار گیرند و صادرات محصولات حجیم و کم‌ارزش مانند هندوانه (نسبت به آب مصرفی) مدیریت شود.

فراتر از این، پژوهش‌های تخصصی نشان می‌دهند که تمرکز اغراق‌آمیز بر عوارض صادراتی، توجه را از یک بحران بزرگتر منحرف کرده است: ضایعات کشاورزی داخلی.23 ضایعات محصولات کشاورزی در بخش‌های مختلف (به ویژه توزیع و تره‌بار)، موجب هدررفت حجم عظیمی از آب مجازی شده است. طبق یک پژوهش، میزان ضایعات آب مجازی محصولات مهم در بخش توزیع تره‌بار تهران، ۱۶ درصد کل آب مجازی صادراتی همان محصولات بوده است.23 بنابراین، سیاست‌گذاری‌ها باید به جای محدود کردن صادرات (که درآمدزاست)، به سمت اقدامات عملیاتی برای کاهش ضایعات تولید، بهبود بسته‌بندی، ارتقاء لجستیک و مدیریت زنجیره تأمین تغییر یابد.23

نتیجه‌گیری و چشم‌انداز آینده تجارت میوه ایران

وضع عوارض بر صادرات میوه‌هایی نظیر هندوانه و سیب، یک پدیده پیچیده در تلاقی مدیریت منابع آبی و تنظیم بازار داخلی است. در سال ۱۴۰۴، مبنای اصلی عوارض آب مجازی، اجرای بند “ب” ماده ۳۸ قانون برنامه هفتم با نرخ ۱٪ ارزش پایه صادراتی است که تلاشی برای تثبیت این سیاست و خروج از مدل تصمیمات اضطراری ستاد تنظیم بازار محسوب می‌شود. هندوانه مشمول این عوارض است زیرا نماد صادرات آب مجازی بالا و ارزش ارزی پایین است.13 در مقابل، محدودیت‌های سیب بیشتر تابعی از سیاست‌های تنظیم بازاری و مشکلات بوروکراتیک اجرای طرح‌های حمایتی (مانند تهاتر) است.16

نکته کلیدی در تحلیل این سیاست‌ها، وجود تعارض میان اهداف کوتاه‌مدت تنظیم بازار و نیاز حیاتی صادرکنندگان به ثبات قوانین است. اعمال عوارض یکسان ۱٪ بر محصولات با میزان آب‌بری و ارزش افزوده متفاوت، غیرکارشناسی است و قدرت رقابت ایران را در بازارهای جهانی کاهش می‌دهد.11 برای ایجاد یک سیاست تجاری پایدار، دولت باید از شمول عام عوارض پرهیز کرده و با تمرکز بر راهکارهای ریشه‌ای مانند کاهش ضایعات داخلی و بهینه‌سازی الگوی کشت، منابع آبی را به شکلی کارآمدتر مدیریت کند.

پیشنهاد برای اقدام

صادرکنندگان میوه و تره‌بار برای مدیریت ریسک خود در سال‌های آتی، باید به طور مستمر ابلاغیه‌های گمرک و وزارت جهاد کشاورزی در خصوص قانون برنامه هفتم را پیگیری کرده و به ویژه در کارگروه‌های تخصصی بخش خصوصی فعال باشند تا بر تدوین آیین‌نامه‌های اجرایی که میزان واقعی آب‌بری محصولات را تفکیک می‌کنند، تأثیر بگذارند. همچنین، پیگیری رفع اختلالات سیستمی در فرآیندهای گمرکی (مانند مشکلات کسر کد تسهیلات) برای جلوگیری از فساد کالا و حفظ حقوق مکتسبه، امری حیاتی است.12

منابع

  1. آثار منفی اقتصادی و اجتماعی عوارض صادراتی بر محصولات جالیزی – فودنا, accessed on November 13, 2025, https://www.foodna.com/fa/newsagency/111677/%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%86%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B2%DB%8C
  2. آثار منفی اقتصادی و اجتماعی عوارض صادراتی بر محصولات جالیزی – خبرگزاری مهر, accessed on November 13, 2025, https://www.mehrnews.com/news/5606202/%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%86%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B2%DB%8C
  3. وضع عوارض صادراتی چه اثری بر تامین محصولات اساسی دارد؟/کنترل خروج آب مجازی از کشور با وضع عوارض صادراتی – خبرگزاری ایانا, accessed on November 13, 2025, https://www.iana.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-5/113546-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%AB%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%84-%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%AC-%D8%A2%D8%A8-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C
  4. بخشنامه – شماره : ”26.1402.263010″تعیین تکلیف عوارض صادراتی محصولات کشاورزی، لبنی و پروتئینی با توجه به اعلام نظر دفتر مقررات صادرات و واردات سازمان توسعه تجارت ایران مبنی بر اتمام مهلت مصوبات ستاد تنظیم بازار ( دستورالعمل وضع عوارض برای صادرات برخی کالاها در شرایط اضطراری موضوع ماده ٣ بند ۶ مصوبه شصت و ششمین جلسه شورای, accessed on November 13, 2025, https://gchi.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-26-1402-263010%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1/
  5. بخشنامه موضوع عوارض صادراتی محصولات کشاورزی، لبنی و پروتئینی, accessed on November 13, 2025, https://dotic.ir/news/14340/%D8%A8%D8%AE%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C%D8%8C-%D9%84%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%AA%D8%A6%DB%8C%D9%86%DB%8C
  6. انتقاد صادرکنندگان از ممنوعیت صادرات میوه/ تصمیمات خلق‌الساعه تجاری به اعتبار ایران لطمه می‌زند – اگروفودنیوز, accessed on November 13, 2025, https://agrofoodnews.com/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA/
  7. انتقاد از وضع عوارض صادرات برای برخی محصولات کشاورزی – قطره, accessed on November 13, 2025, https://www.ghatreh.com/news/nn65667602/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%AF-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C
  8. ابلاغ فهرست محصولات کشاورزی و مواد غذایی آب بر مشمول عوارض صادراتی در سال 1404 – فودنا, accessed on November 13, 2025, https://khabarfarsi.com/u/225992937
  9. فهرست محصولات کشاورزی آب بر اعلام شد/ عوارض صادراتی یک درصدی|تسنیم, accessed on November 13, 2025, https://khabarpu.com/b.htm?u=%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%A2%D8%A8-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF%2F-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF%DB%8C-%D8%A2%D8%A8-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C_dG4uYWkvMzM5NDY1OQ==_2KrYs9mG24zZhQ==
  10. بخشنامه های گمرکی – گمرک 24, accessed on November 13, 2025, https://gomrok24.com/circulars
  11. عوارض آب مجازی صادرات خشکبار ایران را کاهش داد – دنیای اقتصاد, accessed on November 13, 2025, https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-130/3921226-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%A2%D8%A8-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AE%D8%B4%DA%A9%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D8%AF%D8%A7%D8%AF
  12. شیوه جبران صادرات آب مجازی در بودجه 1401 غیرکارشناسی است – اتاق ایران آنلاین, accessed on November 13, 2025, https://otaghiranonline.ir/news/42122/%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D8%AC%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D8%A8-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D8%AC%D9%87-1401-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA
  13. عوارض صادرات هر کیلو هندوانه یک ریال!, accessed on November 13, 2025, https://irannewspaper.ir/newspaper/item/626153/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%87%D8%B1-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88-%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%87–%DB%8C%DA%A9-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-
  14. آب مجازی چیست و چگونه بر مصرف منابع تأثیر می گذارد؟ – نیلان واتر, accessed on November 13, 2025, https://nilanwater.com/blog/virtual-water-impact-on-resources/
  15. محدودیت‌های منابع آبی و ملاحظاتی در باب صادرات آب مجازی – پژوهشکده تحقیقات راهبردی, accessed on November 13, 2025, https://csr.ir/fa/news/1618/%D9%85%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A2%D8%A8%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%B8%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D8%A8-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C
  16. خطر فساد برای هزاران تن سیب و موز به دلیل اختلال در سامانه گمرکی – Asriran, accessed on November 13, 2025, https://www.asriran.com/fa/news/1113008/%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D9%81%D8%B3%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D9%88-%D9%85%D9%88%D8%B2-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%87-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9%DB%8C
  17. مقاصد صادرات میوه‌ و تره‌بار ایران چه کشورهایی هستند+جدول – فودنا, accessed on November 13, 2025, https://www.foodna.com/fa/newsagency/90692/%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%B5%D8%AF-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D8%AF%D9%88%D9%84
  18. عوارض صادرات سیب لغو شد – رکنا, accessed on November 13, 2025, https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-65/981003-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D9%84%D8%BA%D9%88-%D8%B4%D8%AF
  19. معایب دریافت عوارض از صادرات محصولات کشاورزی – دنیای اقتصاد, accessed on November 13, 2025, https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-4/3918457-%D9%85%D8%B9%D8%A7%DB%8C%D8%A8-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%A7%D8%B2-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C
  20. ۳۵ محصول کشاورزی درلیست دریافت عوارض صادرات آب مجازی – HiTajer, accessed on November 13, 2025, https://hitajer.com/fa/news/news-866
  21. تاثیر دریافت عوارض صادراتی از ۳۵ محصول کشاورزی بر صادرات چیست؟, accessed on November 13, 2025, https://www.yjc.ir/fa/news/8469412/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DB%B3%DB%B5-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA
  22. تعارض بین افزایش عوارض صادرات محصولات کشاورزی با حفظ بازار های صادراتی, accessed on November 13, 2025, https://borna.news/fa/news/1401637/%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D9%81%D8%B8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C
  23. برآورد ضایعات آب مجازی ناشی از هدر رفت محصولات در میادین میوه‌ و تره‌بار؛ مطالعه موردی شهر تهران, accessed on November 13, 2025, https://ijaedr.ut.ac.ir/article_82426.html