کاربردهای اسید فسفریک در اقتصاد ایران 

بخش اول: خلاصه اجرایی و چشم‌انداز استراتژیک

۱.۱. اهمیت اسید فسفریک در زنجیره ارزش ملی

اسید فسفریک  که به عنوان دومین اسید پرمصرف جهان پس از اسید سولفوریک شناخته می‌شود ¹، ماده‌ای کلیدی و استراتژیک در اقتصاد جهانی است. طیف گسترده‌ای از کاربردها و محتوای متنوع  (پنتوکسید فسفر) نشان‌دهنده اهمیت این ماده است.³ در سطح جهانی، تقریباً 90 درصد فسفات تولید شده برای تولید کودهای شیمیایی استفاده می‌شود.³ مهم‌ترین محصولات نهایی در این زنجیره، کودهای فسفات آمونیوم (DAP/MAP) هستند که از واکنش اسید فسفریک با آمونیاک در واحدهای پتروشیمی به دست می‌آیند.³

در ایران، کاربردهای اسید فسفریک در صنایع مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد، از جمله: تولید کودهای شیمیایی برای کشاورزی ²، تولید مکمل‌های خوراک دام و طیور (مانند دی و منو کلسیم فسفات) ⁴، داروسازی، مواد شوینده، تصفیه آب، و استفاده در صنایع غذایی و آشامیدنی (مانند طعم‌دهنده و نگهدارنده).⁴ با توجه به نقش بی‌بدیل این ماده در امنیت غذایی و صنایع پایه‌، تأمین پایدار آن برای کشور یک اولویت استراتژیک محسوب می‌شود.

۱.۲. توصیه‌های کلیدی (خلاصه)

تأمین تقاضای رو به رشد داخلی و کاهش وابستگی استراتژیک، مستلزم اتخاذ سیاست‌های سرمایه‌گذاری متمرکز است. اولویت‌دهی باید به پروژه‌هایی داده شود که از مزیت‌های نسبی موجود کشور بهره می‌برند، نظیر مازاد اسید سولفوریک تولید شده به عنوان محصول جانبی در صنعت مس.⁷ همچنین، برای تضمین توجیه اقتصادی طرح‌های عظیم سرمایه‌گذاری داخلی، تثبیت سیاست‌های تأمین ارز و قیمت‌گذاری محصولات پایین‌دستی، به‌ویژه کودهای یارانه‌ای، ضروری است.⁶ در نهایت، برای کاهش وابستگی بلندمدت به واردات ماده اولیه، توسعه موازی اکتشاف، استخراج و فرآوری سنگ فسفات داخلی باید در دستور کار قرار گیرد.⁹

بخش دوم: ساختار بازار جهانی و جایگاه ایران

۲.۱. حجم و روند بازار جهانی

بازار جهانی اسید فسفریک یک بازار حجیم و رو به رشد است که ارزش آن عمدتاً توسط صنعت کودهای شیمیایی تعیین می‌شود. برآوردهای انجام شده نشان می‌دهد که حجم این بازار در سال 2021 بالغ بر 49.164 میلیون تن بوده است. انتظار می‌رود این رقم تا سال 2026 به 53 میلیون تن در سال افزایش یابد که نمایانگر رشد میانگین سالانه 1.1 درصدی در بازه 2021 تا 2026 است.⁴ از نظر ارزش دلاری، برآوردهای دیگر نشان می‌دهند که بازار جهانی اسید فسفریک از 45 میلیارد دلار در سال 2019 به 60 میلیارد دلار تا سال 2026 خواهد رسید.¹¹ این ارقام، جذابیت سرمایه‌گذاری در این حوزه را در مقیاس بین‌المللی تأیید می‌کند.

بزرگترین قطب‌های تولید و مصرف جهانی در منطقه شمال شرق آسیا، با محوریت کشور چین، قرار دارند.⁴ این منطقه به دلیل وجود ذخایر سنگ فسفات و جمعیت عظیم، بیشترین سهم از تولید و فروش را به خود اختصاص داده و پیش‌بینی می‌شود که موقعیت برتر خود را حفظ کند.¹¹ پس از آن، منطقه آفریقا به دلیل برخورداری از معادن غنی سنگ فسفات، به عنوان یکی دیگر از بزرگترین تولیدکنندگان اسید فسفریک در جهان محسوب می‌شود.⁴

۲.۲. مزیت‌های نسبی و فرصت‌های از دست رفته ایران

ایران در تولید محصولات پتروشیمی از مزیت‌های رقابتی قابل توجهی بهره‌مند است که شامل دسترسی به انرژی گاز ارزان، فراوانی گوگرد (که ماده اولیه تولید اسید سولفوریک است)، و ظرفیت بالای تولید آمونیاک است.³ این مزیت‌ها به کشور امکان داده است تا در بازار کودهای نیتروژنی (اوره) جایگاه نسبتاً خوبی را با صادرات 5 میلیارد دلاری در بازار 13 میلیارد دلاری اوره کسب نماید.³

با این حال، یک عدم توازن استراتژیک در زنجیره ارزش پتروشیمی ایران وجود دارد که منجر به از دست رفتن فرصت‌های بزرگی شده است. بخش اعظم فسفات تولید شده در جهان صرف تولید کودهای فسفات آمونیوم (کودهای ترکیبی) می‌شود که بازار جهانی 25 میلیارد دلاری دارد.³ تحلیل ساختار بازار نشان می‌دهد که با وجود توانایی بالای ایران در تأمین نیتروژن (آمونیاک/اوره)، توسعه نیافتگی صنعت فسفات در کشور مانع از دستیابی ایران به سهمی از این بازار بزرگ کودهای ترکیبی شده است.³ این وضعیت نشان می‌دهد که گلوگاه اصلی در تکمیل زنجیره ارزش نیتروژن-فسفات در ایران، بخش تأمین پایدار و با کیفیت اسید فسفریک به عنوان ماده اولیه است.

بخش سوم: تحلیل جامع تقاضای داخلی اسید فسفریک در ایران

تقاضای اسید فسفریک در ایران از دو مسیر اصلی، شامل نیازهای حیاتی بخش کشاورزی و مصارف متنوع صنعتی و خوراکی، هدایت می‌شود.

۳.۱. تقاضای محوری: بخش کشاورزی و امنیت غذایی

تقاضا برای اسید فسفریک در ایران پیوند مستقیمی با امنیت غذایی کشور دارد. فسفر یکی از عناصر ضروری مورد نیاز برای رشد گیاه است.³ آمارها نشان می‌دهند که در ایران، کمبود این ماده مغذی در بیشتر خاک‌ها، به ویژه خاک‌های آهکی، مشهود است.³ بنا بر گزارش‌ها، 75 درصد خاک کشور (بر اساس آمار سال 1400) نیازمند کودهای فسفاته است.¹²

این آمار یک نیاز ساختاری و بلندمدت را نشان می‌دهد که برای حفظ عملکرد کشاورزی و تأمین مواد غذایی مورد نیاز جمعیت (مانند تولید 16.5 میلیون تن گندم در سال 1400) ضروری است.¹² تحقیقات جهانی نیز نشان داده است که 45 درصد افزایش تولیدات کشاورزی در سه دهه گذشته مرهون مصرف کودهای شیمیایی بوده است، که بر نقش غیرقابل جایگزین این نهاده‌ها تأکید می‌کند.¹²

۳.۲. تقاضای صنعتی و خوراکی

فراتر از کشاورزی، اسید فسفریک در صنایع دیگر نیز کاربرد گسترده‌ای دارد. این ماده به عنوان ماده اولیه در تولید مکمل‌های خوراک دام و طیور (مانند دی کلسیم فسفات و منو کلسیم فسفات) ¹، پاک‌کننده‌های فسفاته، مواد دارویی، تصفیه آب و فاضلاب، و در صنعت آبکاری استفاده می‌شود.⁶ در صنعت غذایی، اسید فسفریک به دلیل خاصیت طعم‌دهندگی و نگه‌دارندگی، در تولید نوشابه‌های گازدار و فرآورده‌های غذایی به کار می‌رود.⁴

اگرچه اسیدهای دیگری مانند اسید سیتریک می‌توانند خاصیت نگه‌دارندگی را فراهم کنند، اما در کاربردهای تخصصی مانند حذف صمغ‌ها در روغن خام نباتی، استفاده از اسید فسفریک ضروری و غیرقابل جایگزین است.⁶ سازمان بهداشت جهانی نیز غیر سمی بودن اسید فسفریک خوراکی را تأیید کرده است.⁵ گرید خوراکی این اسید اغلب به خلوص 85 درصد نیاز دارد و معمولاً به صورت وارداتی (اغلب از برندهای معتبر چینی مانند Jiangsu) تأمین می‌شود.²

۳.۳. برآورد کمی تقاضا و پیش‌بینی روند

برآورد تقاضای رسمی داخلی اسید فسفریک (احتمالاً بر حسب  یا اسید 54 درصد) حدود 430,000 تن در سال تعیین شده است.⁹ با توجه به افزایش مداوم جمعیت کشور و نیاز فزاینده به حفظ امنیت غذایی ⁶، و همچنین کسری تاریخی در تأمین کودهای فسفاته، تقاضای داخلی برای اسید فسفریک یک روند رو به رشد پایدار خواهد داشت. رشد تقاضا در ایران نه تنها همسو با نرخ رشد جهانی (که پیش‌بینی می‌شود تا 1.1 درصد سالانه باشد) ⁴، بلکه احتمالاً شدیدتر خواهد بود، زیرا لازم است کسری مزمن موجود در زنجیره تأمین کشاورزی کشور جبران شود تا بتواند نیاز 75 درصدی خاک کشور به فسفات را تأمین نماید.

بخش چهارم: شکاف عرضه داخلی و وابستگی استراتژیک

درک دقیق شکاف میان عرضه و تقاضا، حیاتی‌ترین بخش در تحلیل فرصت‌های سرمایه‌گذاری است. تولید داخلی اسید فسفریک در ایران به دلیل چالش‌های سخت‌افزاری و تأمین خوراک، قادر به پوشش کامل تقاضا نیست.

۴.۱. وضعیت تولیدکنندگان داخلی و ظرفیت عملیاتی

برآوردهای موجود نشان می‌دهد که مجموع تولیدات داخلی اسید فسفریک در یک دوره زمانی مشخص حدود 102,150 تن در سال بوده است.⁹ در حال حاضر، تولیدکنندگان عمده‌ای نظیر پتروشیمی رازی، شرکت ایران فسفات ¹، و شرکت اسپوتا شیمی ² در این صنعت فعالیت دارند. پتروشیمی رازی به عنوان یکی از واحدهای تولیدی وابسته به وزارت نفت، عمده اسید فسفریک تولیدی خود را صرف تولید کودهای آمونیوم فسفات در همان مجتمع می‌کند (حدود 250 هزار تن اسید فسفریک).⁶ با این حال، استفاده از روش تر (Wet Process) و فرسودگی ماشین‌آلات و قدیمی بودن واحدها در مجتمع‌هایی نظیر پتروشیمی رازی، مانع از بهره‌برداری کامل از ظرفیت اسمی شده است.⁶

۴.۲. تحلیل شکاف عرضه و تقاضا (Supply-Demand Gap Analysis)

مقایسه ظرفیت‌های تولید و تقاضای برآوردی، بزرگی شکاف استراتژیک را نمایان می‌سازد. با وجود تقاضای 430,000 تنی، تولید داخلی تنها 102,150 تن است.

Table 1: برآورد شکاف عرضه و تقاضای اسید فسفریک در ایران (بر اساس داده‌های موجود)

معیار	مقدار (تن در سال)	شرح وضعیت	منبع داده
ظرفیت تولید داخلی (فعلی)	102,150	تولید اسید فسفریک خالص	9
برآورد کل تقاضای داخلی	430,000	تقاضای برآوردی برای پوشش مصارف صنعتی و کشاورزی	9
کسری عرضه/نیاز وارداتی (خالص)	327,850	شکاف تولید فعلی تا تقاضای برآوردی	(محاسبه تحلیلی)
واردات مستقیم اسید فسفریک	45,678	میزان واردات سالانه اسید فسفریک	9
واردات کودهای فسفاته (محصول نهایی)	565,579	وابستگی شدید به واردات محصول نهایی (مانند TSP/DAP)	9
کسری استراتژیک (برای خودکفایی)	500,000	نیاز به واردات بیشتر فسفات برای خودکفایی در تولید PA و کود	3

کسری تولید خالص اسید فسفریک حدود 327,850 تن است.⁹ با این حال، تحلیل واردات نشان می‌دهد که کشور از یک وابستگی دوگانه رنج می‌برد. علاوه بر واردات 45,678 تن اسید فسفریک مستقیم، نیاز مبرم به واردات حجم بسیار بالاتری از محصولات نهایی کود فسفاته (نزدیک به 565,579 تن در سال) وجود دارد.⁹

این آمار نشان می‌دهد که تولیدکنندگان داخلی اسید فسفریک قادر به تأمین نیاز واحدهای تولید کود (که می‌توانند کود ترکیبی تولید کنند) نیستند، و در نتیجه، کشور مجبور به واردات محصول نهایی با ارزش افزوده بالاتر می‌شود. این وضعیت تأیید می‌کند که ایران برای رسیدن به خودکفایی در تولید اسید فسفریک و کودهای شیمیایی، به واردات حدود 500,000 تن فسفات بیشتر از مقدار کنونی نیاز دارد.³

۴.۳. چالش منابع اولیه (سنگ فسفات)

تولید اسید فسفریک به روش تر، که فرآیند غالب در ایران است، متکی بر واکنش سنگ فسفات با اسید سولفوریک است.⁹ سنگ فسفات به عنوان ارزان‌ترین کود \text{P} و تنها منبع اقتصادی تأمین اسید فسفریک، نقش حیاتی دارد.³ با وجود اینکه ایران دارای منابع سنگ فسفات در مناطقی چون کوه سیاه، سعید کندی (زنجان)، خورموج و کوه سفید رامهرمز است ¹⁰، اکثر طرح‌های توجیهی و واحدهای جدید بر اساس «خاک فسفات وارداتی» تعریف شده‌اند.⁹

این اتکا به واردات نشان می‌دهد که ذخایر داخلی ایران احتمالاً از نظر اقتصادی برای فرآیند تولید اسید فسفریک توجیه‌پذیر نیستند (مانند خلوص پایین یا آلودگی‌های نامناسب برای روش تر). این موضوع یک ریسک استراتژیک اساسی برای تضمین خودکفایی بلندمدت تولید اسید فسفریک در داخل کشور ایجاد می‌کند.

بخش پنجم: تحلیل فرصت‌های سرمایه‌گذاری در تولید داخلی (مدل CAPEX)

با توجه به شکاف عظیم عرضه و تقاضا و اهمیت استراتژیک اسید فسفریک در اقتصاد ملی، سرمایه‌گذاری در تولید داخلی به یک ضرورت حیاتی تبدیل شده است.

۵.۱. توجیه اقتصادی تولید داخلی و هم‌افزایی با صنعت مس

یکی از قدرتمندترین توجیهات اقتصادی برای تولید داخلی اسید فسفریک، هم‌افزایی با صنعت مس است. شرکت ملی صنایع مس ایران، در راستای الزامات زیست‌محیطی و جلوگیری از انتشار گازهای آلاینده (\text{SO}_2)، مجبور به تبدیل این گازها به اسید سولفوریک است.⁷ این اقدام منجر به افزایش ظرفیت تولید اسید سولفوریک در کشور به بیش از 1.5 میلیون تن و در نتیجه ایجاد مازاد عرضه نسبت به تقاضا شده است.⁷

تبدیل این مازاد اسید سولفوریک به اسید فسفریک، مطلوب‌ترین راهبرد برای ارزش‌آفرینی در زنجیره است.⁷ این استراتژی ضمن برطرف کردن چالش عدم توازن عرضه و تقاضا در بازار اسید سولفوریک، یک «نقطه مصرف تثبیت‌شده» برای مازاد تولید ایجاد می‌کند.⁷ این هم‌افزایی اقتصادی و زیست‌محیطی (EPR Synergy) ریسک ناشی از نوسانات بازار اسید سولفوریک را حذف کرده و منافع اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی گسترده‌ای را به دنبال خواهد داشت.⁷

۵.۲. مطالعه موردی: پروژه اسید فسفریک شرکت ملی مس/نیپک (NIPEC)

طرح تولید اسید فسفریک هلدینگ مس سرچشمه (با مشارکت کنسرسیوم نیپک و قرارگاه خاتم‌الانبیا) در منطقه ویژه اقتصادی خلیج فارس بندرعباس، نمونه‌ای برجسته از سرمایه‌گذاری کلان در این صنعت است که با هدف رفع نیاز استراتژیک کشور طراحی شده است.⁸

Table 2: نمای کلی طرح توسعه اسید فسفریک (مطالعه موردی NIPEC/مس سرچشمه)

مشخصه	مقدار/جزئیات	توجیه و اهمیت	منبع داده
ظرفیت سالانه PA	360,000 تن	پوشش بخش عمده‌ای از کسری تقاضای 327,850 تنی	8
کل سرمایه‌گذاری (CAPEX)	بالغ بر 360 میلیون یورو	نشان‌دهنده ابعاد پروژه در مقیاس بین‌المللی	8
سرمایه‌گذاری ارزی	230 میلیون یورو	تأمین تجهیزات و مهندسی پایه خارجی (طراحی PRAYON).[8, 15]	8
سرمایه‌گذاری ریالی	> 72,242 میلیارد ریال	تأمین زیرساخت‌ها و ساخت داخلی	8
مدت زمان اجرای پروژه	30 ماه	دوره فشرده اجرای پروژه	8
مدت زمان راه‌اندازی	12 ماه	دوره پس از تکمیل ساخت	8
محصولات جانبی کلیدی	خالص‌سازی PA (150 هزار تن)، گچ درمانی، واحد ید، مواد اولیه کود	تنوع بخشی به درآمد و افزایش ارزش افزوده	8
تأمین مواد اولیه	1.2 میلیون تن خاک فسفات سالانه (وارداتی)	نیاز به واردات عظیم خوراک استراتژیک	16

اجرای موفق این طرح، کشور را در تأمین کالای استراتژیک خود بی‌نیاز کرده و آن را به یک تولیدکننده و صادرکننده در این حوزه تبدیل خواهد کرد.⁸ این پروژه همچنین از نظر زیست‌محیطی با کاهش آلودگی و گازهای خروجی کوره‌های ذوب مس، تأثیرات مثبتی خواهد داشت.⁸

۵.۳. ریسک‌های کلیدی تولید داخلی

با وجود توجیه‌های قوی اقتصادی و استراتژیک، تولید اسید فسفریک در ایران با چالش‌های فنی و تأمین مواجه است. مهمترین ریسک، وابستگی شدید به واردات ماده اولیه (خاک فسفات) است.⁹ طرح‌های بزرگ مانند پروژه مس، سالانه به 1.2 میلیون تن خاک فسفات نیاز دارند.¹⁶ هرگونه اختلال در زنجیره تأمین جهانی (به دلیل تحریم‌ها یا نوسانات بازار) می‌تواند پایداری تولید داخلی را به خطر اندازد. علاوه بر این، حجم بالای سرمایه‌گذاری ارزی (230 میلیون یورو در مطالعه موردی) ⁸، این پروژه‌ها را در برابر نوسانات نرخ ارز آسیب‌پذیر می‌سازد.

بخش ششم: استراتژی واردات و تحلیل ریسک‌های تجاری

تا زمانی که ظرفیت تولید داخلی نتواند شکاف تقاضا را پر کند، مدیریت واردات پایدار اسید فسفریک به عنوان یک استراتژی تکمیلی ضروری است.

۶.۱. فرآیند بازرگانی و مقررات واردات

واردات اسید فسفریک، مانند سایر مواد شیمیایی، یک فرآیند رگوله شده است. تجار باید ابتدا پیش‌فاکتور تهیه کرده و سپس اقدام به ثبت سفارش در سامانه الکترونیکی جامع تجارت نمایند. سازمان توسعه و تجارت پس از بررسی، مجوز قانونی دریافت کالا از گمرک را صادر می‌کند.¹⁷

تعرفه گمرکی اسید فسفریک با درجه خلوص 55 درصد و بالاتر (HS Code: 28092020) مجموعاً 6 درصد است که شامل 5 درصد حقوق گمرکی و 1 درصد سود بازرگانی می‌شود.¹⁸ این تعرفه نسبتاً پایین، نشان‌دهنده اهمیت این ماده اولیه برای صنایع پایین‌دستی است. چین یکی از بزرگترین منابع تأمین اسید فسفریک، به‌ویژه گرید خوراکی 85 درصد، برای بازار ایران محسوب می‌شود.²

۶.۲. تأثیر سیاست‌های دولتی و ریسک رگولاتوری

یکی از عوامل اصلی ناپایداری در بازار اسید فسفریک و محصولات مرتبط، تغییرات در سیاست‌های دولتی است. در سال‌های اخیر، روند کلی دولت حذف یارانه‌های محصولات پتروشیمی تولیدی و وارداتی بوده تا قیمت‌ها با بازارهای جهانی همخوانی داشته باشند.⁶ این امر اگرچه از نظر تئوری، توجیه سرمایه‌گذاری برای پروژه‌های داخلی را افزایش می‌دهد، اما در عمل باعث کاهش ثبات در بازار شده و تأمین مواد اولیه برای برخی صنایع را دشوار کرده است.⁶

در حوزه کشاورزی، سیاست دولت همچنان بر حمایت از کشاورزان و تأمین کودهای شیمیایی فسفاته به صورت یارانه‌ای متمرکز است.²⁰ واردات کودهای فسفاته (مانند سوپرفسفات تریپل) از طریق شرکت خدمات حمایتی کشاورزی و با پیگیری تخصیص ارز یارانه‌ای انجام می‌شود.²¹ این دوگانگی در بازار یک چالش بزرگ ایجاد می‌کند: در حالی که قیمت جهانی اسید فسفریک در سال‌های اخیر به 650 دلار در هر تن رسیده است، قیمت فروش کودهای شیمیایی فسفاته نهایی (مانند DAP) ممکن است تحت قیمت‌گذاری دولتی و حمایتی (حدود 350 دلار در تن) قرار گیرد.¹⁶ این عدم توازن، سودآوری طرح‌های بزرگ تولید اسید فسفریک داخلی را، در صورت تعهد به تأمین بازار کشاورزی یارانه‌ای، به شدت تحت فشار قرار می‌دهد.

بخش هفتم: نتیجه‌گیری، مدل‌سازی اقتصادی و توصیه‌های نهایی

۷.۱. مدل‌سازی شکاف عرضه و تقاضا: ضرورت خودکفایی

تحلیل تقاضا نشان می‌دهد که ایران با کسری تولید اسید فسفریک در حدود 327 هزار تن مواجه است.⁹ این شکاف در کنار وابستگی شدید به واردات 565 هزار تن کود فسفاته نهایی ⁹، ضرورت اقدام فوری برای خودکفایی را تأکید می‌کند. برای تبدیل این وضعیت بحرانی به فرصت، سرمایه‌گذاری‌هایی با مقیاس پروژه 360 هزار تنی شرکت مس، حیاتی است تا ضمن ایجاد ارزش افزوده از مازاد اسید سولفوریک داخلی، کشور از واردات کالای استراتژیک بی‌نیاز شده و به سمت اهداف خودکفایی و صادرات حرکت کند.⁸

۷.۲. تحلیل حساسیت و ریسک‌های کلیدی

مهمترین ریسک‌هایی که سرمایه‌گذاری‌های عظیم در تولید اسید فسفریک را تهدید می‌کنند، عبارتند از:

1. ریسک تأمین خوراک: وابستگی طرح‌های کلان به واردات سالانه حجم بالایی از سنگ فسفات (مثلاً 1.2 میلیون تن).¹⁶ این بزرگترین نقطه ضعف در مدل تولید داخلی است، زیرا منابع داخلی موجود، توجیه اقتصادی لازم برای فرآوری را ندارند.⁹
2. ریسک سرمایه‌گذاری ارزی: حجم بالای CAPEX ارزی (مانند 230 میلیون یورو) ⁸، طرح‌ها را به شدت در برابر نوسانات شدید نرخ ارز آسیب‌پذیر می‌سازد.
3. ریسک قیمت‌گذاری رگولاتوری: تضاد میان قیمت‌های بالای جهانی اسید فسفریک (650 دلار/تن) و قیمت‌های دستوری پایین محصولات نهایی کود (DAP حدود 350 دلار/تن) ¹⁶، بازگشت سرمایه و سودآوری پروژه‌های داخلی را در صورت تأمین بازار یارانه‌ای تهدید می‌کند.

۷.۳. توصیه‌های نهایی و نقشه راه

بر اساس تحلیل شکاف عرضه و تقاضا و فرصت‌های سرمایه‌گذاری، توصیه‌های استراتژیک زیر ارائه می‌گردد:

1. تمرکز بر طرح‌های یکپارچه و هم‌افزا: دولت باید حمایت و تسهیلات خود را معطوف به طرح‌هایی نماید که هم‌افزایی محیط زیستی و صنعتی دارند (مانند طرح‌های صنعت مس که مازاد اسید سولفوریک را مصرف می‌کنند).⁷ این مدل، ریسک‌های تأمین خوراک میانی را کاهش داده و موجب تحقق همزمان اهداف اقتصادی و زیست‌محیطی می‌شود.
2. تضمین استراتژیک تأمین خوراک: در کوتاه‌مدت، ضروری است برنامه‌ای بلندمدت برای تأمین مطمئن و تضمین شده خاک فسفات وارداتی (حجم 1.2 میلیون تن برای طرح‌های کلان) تدوین شود.
3. اولویت‌دهی به اکتشافات فسفات داخلی: باید بودجه و تمرکز فنی برای ارزیابی مجدد و توسعه روش‌های فرآوری اقتصادی برای ذخایر سنگ فسفات داخلی ¹⁰ تخصیص یابد تا وابستگی استراتژیک به واردات خاک فسفات در بلندمدت کاهش یابد.
4. تثبیت رگولاتوری بازار پایین‌دستی: برای تشویق سرمایه‌گذاران بزرگ به اجرای پروژه‌های CAPEX سنگین، لازم است سیاست‌های ارزی و مدل قیمت‌گذاری کودهای شیمیایی با شفافیت و ثبات بیشتری اعلام شود تا بازگشت سرمایه مورد نیاز پروژه‌های تولید داخلی تضمین گردد.

منابع

1. تولید کنندگان اسید فسفریک در ایران – سایت صنعت, accessed on October 30, 2025, https://sanat.ir/article/1696301
2. تولید کننده اسید فسفریک ایرانی 54 درصد [قیمت مناسب] – اسپوتا شیمی, accessed on October 30, 2025, https://spootashimi.com/shop/%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%81%D8%B3%D9%81%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C/
3. درصد مصارف اسید فسفریک کشاورزی در ایران | پرشین یوتاب, accessed on October 30, 2025, https://persianutab.com/percentage-of-agricultural-phosphoric-acid-consumption-in-iran/
4. فسفریک اسید : مروری بر بازار جهانی و داخلی – VCMstudy, accessed on October 30, 2025, https://vcmstudy.ir/wp-content/uploads/2022/09/%D9%81%D8%B3%D9%81%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C.pdf
5. معرفی برترین تولیدکنندگان اسید فسفریک در ایران و جهان – ساعدنیوز, accessed on October 30, 2025, https://saednews.com/c/10205/437143
6. مطالعات امکان سنجی مقدماتی طرح تولید اسید فسفریک به روش تر, accessed on October 30, 2025, https://rahavardshimi.ir/images/maghalat/1.pdf
7. تولید اسید فسفریک مطلوب‌ترین راهبرد برای ارزش آفرینی در محصول اسید سولفوریک – ایلنا, accessed on October 30, 2025, https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%A7%D8%AA-32/1122195-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%81%D8%B3%D9%81%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%B7%D9%84%D9%88%D8%A8-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%D8%A2%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84-%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%B3%D9%88%D9%84%D9%81%D9%88%D8%B1%DB%8C%DA%A9
8. احداث کارخانه تولید اسیدفسفریک با سرمایه بالغ بر 360 میلیون یورو …, accessed on October 30, 2025, https://www.fardayeeghtesad.com/news/25443/%D8%A7%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D9%81%D8%B3%D9%81%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D8%A7-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%BA-%D8%A8%D8%B1-360-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%DB%8C%D9%88%D8%B1%D9%88
9. طرح توجیهی تولید فسفریک اسید – مرجع مواد شیمیایی ایران, accessed on October 30, 2025, https://iranchembook.ir/fs-phosphoric-acid/
10. صفحه اصلی – مرجع فسفات ایران | معادن فسفات | معادن ایران | انواع فسفات, accessed on October 30, 2025, http://phosphate-iran.ir/
11. بررسی کامل اسید فسفریک ، بازارها ، رشد … – ارانیکو, accessed on October 30, 2025, https://www.eranico.com/fa/content/132692
12. 75 درصد خاک کشور نیازمند کود فسفاته است, accessed on October 30, 2025, https://bbk-iran.com/content/7275/%DB%B7%DB%B5-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D9%88%D8%AF-%D9%81%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA
13. مراحل تولید اسید فسفریک به روش مرطوب – اسمارت کاتالیست, accessed on October 30, 2025, https://smartcatalyst.ir/phosphoric-acid/
14. تولید اسیدفسفریک راهبردی مناسب برای ارزش‌آفرینی در اسیدسولفوریک – دنیای اقتصاد, accessed on October 30, 2025, https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D9%87%D8%A7-104/3792318-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D9%81%D8%B3%D9%81%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%D8%A2%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D8%B3%D9%88%D9%84%D9%81%D9%88%D8%B1%DB%8C%DA%A9
15. خودکفایی در تولید کودهای فسفاته محقق می‌شود – پایگاه اطلاع رسانی کشاورزی و صنایع غذایی ایران – کشاورزی, accessed on October 30, 2025, https://agna.ir/?p=55199
16. شرایط واردات اسید فسفریک خوراکی – قطره, accessed on October 30, 2025, https://www.ghatreh.com/news/mm65953/
17. کد تعرفه گمرکی 28092020 | کارگو365, accessed on October 30, 2025, https://www.cargo365.ir/fa/hscode/28092020/%D9%80-%D9%80-%D9%80-%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%81%D8%B3%D9%81%D8%B1%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%AE%D9%84%D9%88%D8%B5-55-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%88-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D8%B1
18. کد تعرفه (HS Code) 28092020 – اسید فسفریک با درجه خلوص ۵۵ درصد و بالاتر, accessed on October 30, 2025, https://hi-export.ir/tariff/28092020
19. تاثیر تولید داخلی اسید فسفریک بر رشد صنایع شیمیایی ایران – صنعت من, accessed on October 30, 2025, https://43687965.khabarban.com/
20. تخصیص ارز محموله کود کشاورزی سوپر فسفات تریپل پیگیری شد., accessed on October 30, 2025, https://www.assc.ir/fa/news/135025-.html
21. اولویت های تامین ارز یارانه ای برای واردات انواع کود شیمیایی اعلام شد, accessed on October 30, 2025, https://www.assc.ir/fa/news/2586-%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%DA%A9%D9%88%D8%AF-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF.html