صادرات گوجه فرنگی گلخانه‌ای | مدیریت ریسک و فتح بازارهای افغانستان و خلیج فارس

مقدمه

صادرات محصولات کشاورزی، به ویژه گوجه فرنگی، یکی از ارکان کلیدی تراز تجاری غیرنفتی ایران محسوب می‌شود؛ به‌طوری‌که گوجه فرنگی در ردیف محصولات عمده زراعی صادراتی قرار دارد.¹ در این میان، صادرات گوجه فرنگی گلخانه‌ای به دلیل برخورداری از مزیت تولید پایدار در تمام فصول و امکان کنترل دقیق کیفیت، نقشی حیاتی در تضمین جریان صادراتی دارد. با این حال، دستیابی به سودآوری مستمر و پایدار در این حوزه، مشروط به درک عمیق از دو متغیر اصلی است:

قوانین متغیر و فصلی داخلی که با هدف تنظیم بازار اعمال می‌شوند، و دوم، استراتژی‌های متمایزی که باید برای بازارهای هدف با الزامات کیفی متضاد (مانند بازارهای کیفیت‌محور حوزه خلیج فارس و بازارهای حجم‌محور افغانستان) اتخاذ شود. تحلیل دقیق کدهای تعرفه، الزامات بهداشت گیاهی و مدیریت زنجیره سرد، به صادرکنندگان کلان این امکان را می‌دهد تا ریسک‌های رگولاتوری و تجاری را به حداقل برسانند و از مزیت تولید گلخانه‌ای خود نهایت بهره را ببرند.²

تمایز قانونی و فنی: چارچوب رگولاتوری صادرات گلخانه‌ای

صادرات موفق گوجه فرنگی گلخانه‌ای مستلزم آگاهی کامل از تفاوت‌های قانونی و فنی این محصول نسبت به نمونه‌های زراعی است. این تمایز نه تنها در قیمت‌گذاری، بلکه در اعمال سیاست‌های تنظیم بازار نیز تعیین‌کننده است.

کدهای تعرفه گمرکی (HS Codes) و طبقه‌بندی رسمی

تعیین هویت محصول در گمرک بر اساس کدهای تعرفه (HS Codes) صورت می‌گیرد و این طبقه‌بندی مبنای اجرای بخشنامه‌های دولتی است. گوجه فرنگی گلخانه‌ای دارای کد تعرفه گمرکی متمایزی از گوجه فرنگی زراعی (فضای باز) است.⁴ بر اساس طبقه‌بندی گمرک، کد تعرفه مربوط به گوجه فرنگی زراعی (Field-Grown) برابر با ۰۷۰۲۰۰۱۰ و کد تعرفه گوجه فرنگی گلخانه‌ای (Greenhouse) برابر با ۰۷۰۲۰۲۰۰ است.⁴

این تفکیک کدهای تعرفه‌ای نشان می‌دهد که سازمان‌های سیاست‌گذار، ابزارهای لازم برای اجرای سیاست‌های متفاوت برای هر یک از این محصولات را در اختیار دارند. مرجع تشخیص نوع تولید (گلخانه‌ای یا فضای باز)، مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان‌ها یا سازمان‌های جهاد کشاورزی است.³ صادرکنندگان حرفه‌ای باید اطمینان حاصل کنند که مجوزهای صادراتی آن‌ها صراحتاً به کد تعرفه گلخانه‌ای ارجاع داده شده است، زیرا در عمل، هماهنگی کامل بین وزارتخانه‌ها در اجرای سیاست‌ها همیشه پایدار نیست و صدور مجوز شفاف می‌تواند از ابطال‌های ناگهانی جلوگیری کند.²

الزامات بهداشت گیاهی (Phytosanitary) و گواهی‌های استاندارد

مطابق با مقررات بین‌المللی و داخلی، هر محموله صادراتی محصولات گیاهی باید عاری از هرگونه آفت، بیماری گیاهی و بذرهای علف‌های هرز باشد.⁴ این تضمین از طریق گواهی بهداشت گیاهی (Phytosanitary Certificate) ارائه می‌شود که توسط سازمان حفظ نباتات ایران صادر می‌گردد.⁵

فرآیند اخذ این گواهی یک گام چند مرحله‌ای و حیاتی است: ابتدا شرکت باید در زیرسامانه صدور گواهی بهداشت گیاهی ثبت نام کرده و کد کاربری دریافت کند. سپس برای هر محموله صادراتی، فرم مربوطه تکمیل شده و کد رهگیری اخذ می‌شود.⁵ در ادامه، کارشناس قرنطینه یا کارشناس کلینیک گیاه‌پزشکی مجاز، محموله را بازدید کرده و سلامت آن را تأیید می‌کند.⁶ اگر محموله نیازمند ضدعفونی باشد، این امر باید انجام شود. کل زمان مورد نیاز برای این فرآیند، بسته به نیاز به ضدعفونی و سلامت اولیه محموله، می‌تواند بین ۴۸ ساعت تا چهارده روز کاری طول بکشد.⁵

علاوه بر این، برای محصولاتی که به بازارهای سختگیرتر صادر می‌شوند و نیاز به مشخص بودن منطقه تولید دارند، محموله باید در محل تولید یا سردخانه دارای کد قرنطینه‌ای، توسط کلینیک گیاه‌پزشکی پلمپ قرنطینه‌ای شود تا قابلیت ردیابی در طول زنجیره تأمین حفظ گردد.⁶ عدم رعایت پروتکل‌های قرنطینه‌ای خاص کشور مقصد، که بر اساس استانداردهای بین‌المللی موازین بهداشت گیاهی (مانند ISPM 7 و ISPM 12) تنظیم شده‌اند، منجر به رد شدن محموله در مرزهای مقصد خواهد شد.⁷

استاندارد حداکثر باقیمانده سموم (MRL) و چالش‌های کیفی

استاندارد حداکثر میزان مجاز باقیمانده سموم (MRL) یک شاخص فنی حیاتی در تجارت بین‌المللی است که به عنوان یکی از مهم‌ترین موانع فنی تجارت (TBT) عمل می‌کند.⁸ کشورهای هدف، به ویژه در حوزه خلیج فارس، استانداردهای سختگیرانه‌ای برای MRL (که معمولاً بر حسب میلی‌گرم بر کیلوگرم اندازه‌گیری می‌شود) تعیین کرده‌اند.⁸

در حال حاضر، تولیدکنندگان ایرانی برای محصولات گلخانه‌ای مانند گوجه فرنگی، غالباً باید خود را با استانداردهای واردکنندگان تطبیق دهند، زیرا تدوین استاندارد ملی باقیمانده سموم برای این محصولات در ایران در فاز عملیاتی پژوهشی قرار دارد.⁹ تجربه نشان داده است که مدیریت ضعیف باقیمانده سموم، بزرگترین نقطه ضعف کیفی محصولات صادراتی ایران است و رد شدن محموله‌ها به دلیل تجاوز از حد مجاز MRL، خسارت‌های اقتصادی سنگینی به بار می‌آورد.⁸ برای مثال، سمومی مانند ایمیداکلوپراید که جزو سموم نئونیکوتینوئیدها هستند، مورد سختگیری شدید اتحادیه اروپا قرار دارند و برای رقابت در بازارهای منطقه و جهان، انجام آزمایش‌های دقیق و استفاده از کلینیک‌های مورد تأیید سازمان حفظ نباتات، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت تجاری است.

دینامیک قوانین فصلی: تحلیل ریسک رگولاتوری

یکی از بزرگترین چالش‌ها برای صادرکنندگان گوجه فرنگی، نوسانات قوانین داخلی است که عمدتاً بر اساس مکانیزم تنظیم بازار داخلی و نه بر اساس تقاضای پایدار صادراتی، اعمال می‌شوند.

مکانیزم تنظیم بازار و اعمال عوارض

سیاست‌گذاران همواره تأمین نیاز داخلی را اولویت قرار می‌دهند. افزایش قیمت گوجه فرنگی در بازارهای داخلی که معمولاً ناشی از کاهش تولید زراعی در فصول سرد یا وقوع سرمازدگی است، بلافاصله منجر به اعمال عوارض صادراتی می‌شود.¹⁰ این عوارض اغلب واکنشی و بدون برنامه‌ریزی بلندمدت بوده و در فصول کمبود عرضه (مانند شروع فصل سرما یا از ابتدای دی ماه) اعمال می‌گردند.²

شدت این تعرفه‌ها می‌تواند بسیار سنگین باشد. در مقاطعی، وزارت جهاد کشاورزی عوارض صادراتی گوجه فرنگی زراعی را تا ۵۵ درصد اعلام کرده است.¹¹ اعمال چنین تعرفه‌هایی، مزیت رقابتی گوجه فرنگی ایران را در بازارهای همسایه از بین می‌برد و منجر به افت شدید قیمت در مبدأ و ماندن محصول بر دست کشاورز می‌شود؛ همانطور که در مورد کشاورزان هشت‌بندی استان هرمزگان که مشتریان اصلی آن‌ها تجار افغانستان بودند، این اتفاق افتاد.¹² این مکانیزم واکنشی تنظیم بازار، زنجیره تأمین صادراتی را ناپایدار کرده و صادرکننده را به اهرمی برای کنترل قیمت داخلی تبدیل می‌کند.

پایداری صادرات گوجه فرنگی گلخانه‌ای در برابر عوارض

سرمایه‌گذاری در تولید گلخانه‌ای، بهترین روش برای کاهش ریسک ناشی از تغییرات ناگهانی قوانین فصلی است. به طور سنتی، گوجه فرنگی گلخانه‌ای (که معمولاً در تهیه رب کاربرد ندارد) از ممنوعیت‌های صادراتی مستثنی بوده و صادرات آن بلامانع اعلام شده است، مشروط بر آنکه صادرکننده مجوز لازم را از وزارت جهاد کشاورزی اخذ نماید.³

این معافیت مشروط، ثبات بیشتری برای تولیدکنندگان گلخانه‌ای فراهم می‌آورد. با این حال، باید توجه داشت که گمرک صرفاً مجری بخشنامه‌های ابلاغی است و در صورت تغییر سیاست‌های وزیر جهاد کشاورزی مبنی بر ممنوعیت کامل (حتی نوع گلخانه‌ای)، این ممنوعیت جدید کتباً به گمرکات ابلاغ خواهد شد.³ لذا، پایداری صادرات گلخانه‌ای منوط به مدیریت فعال فرآیند اخذ مجوز و اطمینان از مطابقت محصول با کد تعرفه ۰۷۰۲۰۲۰۰ است. تولید گلخانه‌ای یک بیمه ساختاری در برابر نوسانات فصلی قیمت داخلی و عوارض سنگین صادراتی است.

استراتژی صادرات به بازارهای هدف حوزه خلیج فارس (GCC)

کشورهای حوزه خلیج فارس (GCC) شامل امارات متحده عربی، قطر، کویت و عمان، به دلیل فاصله لجستیکی کوتاه و قدرت خرید بالا، مهم‌ترین بازارهای از نظر حاشیه سود و ارزش افزوده برای گوجه فرنگی لوکس گلخانه‌ای ایران هستند.

استانداردهای کیفی و ارقام مورد تقاضا (Super-Luxury)

بازارهای GCC تقاضای بالایی برای کالاهای باکیفیت دارند.¹³ تمرکز در این بازارها بر روی ظاهر، اندازه یکنواخت، ماندگاری بالا (Shelf Life) و سلامت محصول (MRL پایین) است. امارات متحده عربی به عنوان یکی از مقاصد عمده صادراتی ایران، نه تنها یک بازار نهایی است، بلکه دروازه‌ای برای صادرات مجدد به بازارهای سختگیرتر منطقه و بین‌الملل نیز محسوب می‌شود.¹

ارقام گلخانه‌ای خاصی در این بازارها محبوبیت دارند که می‌توانند حمل و نقل طولانی‌مدت را تحمل کنند. از جمله ارقامی که به عنوان صادراتی شناخته می‌شوند، می‌توان به رقم ۸۳۲۰ صادراتی و همچنین گوجه گلخانه‌ای ۴۱۲۹ هیدروپونیک (که در بازارهای لوکس مشتری دارد) اشاره کرد.¹⁴ همچنین، گوجه گیلاسی به عنوان یک محصول لوکس و کوچک‌تر، تقاضای زیادی در این منطقه دارد.¹⁵ صادرکننده باید تولید خود را بر اساس این ارقام با کیفیت بالا و توانایی سورتینگ حرفه‌ای تنظیم کند.

بسته‌بندی لوکس: تمایز رقابتی در GCC

در بازارهای GCC، بسته‌بندی صرفاً یک وسیله برای محافظت فیزیکی نیست، بلکه یک عامل متمایزکننده در بازاریابی و تعیین قیمت است. محصول باید در بسته‌بندی‌هایی عرضه شود که جذابیت بصری و دوام مناسب برای حمل و نقل یخچالی را داشته باشد.¹⁵

مدل‌های مورد نیاز برای صادرات به این منطقه شامل کارتن‌های لمینتی (به دلیل مقاومت در برابر رطوبت و امکان چاپ جذاب)، کارتن‌های چهار درب تلسکوپی (زیر و رو) و سبدی‌های طلق‌دار است.¹³ این نوع بسته‌بندی لوکس می‌تواند حتی تا رول‌هایی با ظرفیت ۲.۵ تن گوجه فرنگی را پوشش دهد.¹⁷ سرمایه‌گذاری در بسته‌بندی لوکس به صادرکنندگان ایرانی این امکان را می‌دهد که از مزیت نزدیکی جغرافیایی و زمان ترانزیت کوتاه‌تر نسبت به رقبای دورتر، استفاده کرده و قیمت‌های بالاتری را نسبت به محصولات فله‌ای یا با بسته‌بندی ضعیف‌تر مطالبه کنند.

استراتژی صادرات به بازار افغانستان: حجم، لجستیک و مدیریت مرز

بازار افغانستان و همسایگان شرقی، بازارهایی حجم‌محور هستند که ملاحظات قیمت تمام شده و سرعت تحویل در آن‌ها بر کیفیت لوکس اولویت دارد.

حجم تقاضا و گذرگاه‌های مرزی حیاتی

افغانستان یکی از مقاصد عمده صادراتی محصولات زراعی ایران است و در میان مقاصد کلیدی، از نظر ارزش تقریبی خرید سالانه (بین ۲۰ تا ۴۰ میلیون دلار)، جایگاه سوم را داراست.¹⁸ این کشور همراه با عراق و پاکستان، مقاصد اصلی صادرات محصولات کشاورزی ایران به شمار می‌روند.¹

استان سیستان و بلوچستان با برخورداری از چندین پایانه مرزی، مسیر حیاتی برای صادرات به افغانستان و پاکستان است. مبادی مرزی مهم برای خروج گوجه فرنگی شامل میرجاوه (که بیشترین حجم صادرات از آن صورت می‌گیرد)، ریمدان و میلَک هستند.¹⁹ به دلیل فسادپذیری محصول، تسهیلاتی برای خروج بدون نوبت و معطلی برای حاملان بار گوجه فرنگی در این پایانه‌های مرزی ایجاد شده است که نشان‌دهنده اهمیت لجستیک سریع در این مسیر است.¹⁹

چالش خام‌فروشی و فساد محموله در مرز

بزرگترین معضل در تجارت با بازارهایی مانند افغانستان و عراق، پدیده خام‌فروشی بی‌رویه و بدون برنامه ریزی است.²⁰ صادرات صیفی‌جات اغلب بر اساس تقاضای دلال‌های کشور واردکننده و با ارسال محموله از زمین‌های کشاورزی بدون سورتینگ مناسب به مرز انجام می‌گیرد.

این رویکرد کوتاه‌مدت و فله‌ای، باعث تجمع کامیون‌ها در پشت مرز، فساد حجم بالایی از محصول و در نهایت ضرر مالی گسترده برای کشاورزان و تولیدکنندگان می‌شود.²⁰ برای عبور از این چالش ساختاری، لازم است تجار به جای خام‌فروشی، حداقل فرآوری اولیه شامل سورتینگ و درجه‌بندی استاندارد را اعمال کنند تا ارزش محصول افزایش یافته و ریسک مرجوع شدن یا فساد در طول مسیر ترانزیت کاهش یابد.

فرصت‌های تعرفه‌ای و رقابتی

تجار افغانستانی مشتریان اصلی ارقام مرغوب گوجه فرنگی ایران، به ویژه محصولات نوبرانه مناطق جنوبی کشور مانند هشتبندی میناب، هستند.¹² رقابت در این بازار بیشتر متمرکز بر قیمت تمام شده و سرعت تحویل است.

در برخی مقاطع، تسهیلاتی نظیر کاهش یک درصدی تعرفه‌های صادراتی با موضوع آب مجازی برای این محصول اعمال شده است.¹⁹ صادرکننده باید این تسهیلات و همچنین هزینه‌های نسبتاً پایین حمل و نقل در مسیرهای زمینی را در تحلیل قیمت تمام شده خود در نظر بگیرد تا بتواند در برابر رقبای منطقه‌ای، مزیت رقابتی قیمتی خود را حفظ کند.

مدیریت ریسک و استراتژی‌های عملیاتی برای سودآوری پایدار

حتی با وجود بازارهای متنوع، سودآوری بلندمدت در صادرات گوجه فرنگی گلخانه‌ای به مدیریت دقیق فرآیندهای عملیاتی بستگی دارد.

اهمیت سورتینگ و درجه‌بندی حرفه‌ای

در هر دو بازار GCC و افغانستان، سورتینگ (اندازه‌بندی) و گریدینگ (درجه‌بندی کیفی) حرفه‌ای یک عامل کلیدی برای تضمین ماندگاری و ارزش محصول است. گوجه فرنگی باید بر اساس اندازه، رنگ و سلامت، درجه‌بندی شود تا از یکنواختی محموله اطمینان حاصل گردد.

محصولات درجه A با ظاهر و کیفیت عالی باید برای بازارهای لوکس خلیج فارس هدف‌گذاری شوند، در حالی که محصولات درجه پایین‌تر می‌توانند به بازارهای حجم‌محور صادر شده یا برای فرآوری داخلی (تولید رب) مورد استفاده قرار گیرند.²⁰ سورتینگ حرفه‌ای نه تنها ارزش محصول را افزایش می‌دهد، بلکه اعتماد خریداران خارجی را جلب کرده و اعتبار صادرکننده را تضمین می‌کند.

مدیریت زنجیره سرد (Cool Chain) و حمل و نقل

گوجه فرنگی محصولی بسیار فسادپذیر است. لذا صادرات آن باید منحصراً از طریق وسایل حمل و نقل مجهز به سیستم یخچال‌دار (Reefer Trucks) یا کانتینرهای یخچالی انجام شود.¹⁵ حفظ دمای ثابت در طول مسیر، به‌ویژه در مناطق گرمسیری، برای تضمین عمر مفید محصول در مقصد حیاتی است.

لازم به ذکر است که افزایش هزینه‌های تولید و لجستیک، نظیر گرانی نهاده‌های کشاورزی، افزایش دستمزدها ²¹ و به‌خصوص افزایش چشمگیر کرایه حمل و نقل (که گاهی اوقات به دلیل اصلاح نرخ سوخت دو برابر شده است) ¹⁰، قیمت تمام شده صادرات را به شدت افزایش داده و حاشیه سود را تحت فشار قرار می‌دهد. صادرکنندگان برای حفظ مزیت رقابتی، باید از طریق بهینه‌سازی مسیرهای ترانزیت و انعقاد قراردادهای لجستیکی پایدار، هزینه‌های زنجیره سرد را به شکل مؤثری مدیریت نمایند.¹⁵

نتیجه‌گیری

صادرات گوجه فرنگی گلخانه‌ای ایران نیازمند یک استراتژی دوگانه و انعطاف‌پذیر است. در جبهه سیاست داخلی، سرمایه‌گذاری در تولید گلخانه‌ای و اخذ مجوزهای صریح، بهترین راهکار برای مصون ماندن از ریسک‌های ناشی از اعمال عوارض فصلی و نوسانات بازار داخلی است. تولیدکننده باید همواره نوسانات قانونی را رصد کند تا از بحران‌هایی نظیر اعمال تعرفه‌های سنگین (تا ۵۵ درصد) که مزیت صادراتی را از بین می‌برند، پیشگیری نماید.

در جبهه بازارهای هدف، باید رویکردهای متفاوتی اتخاذ شود: برای بازارهای حوزه خلیج فارس، تمرکز باید بر تولید ارقام لوکس، رعایت بی‌کم و کاست استاندارد MRL و استفاده از بسته‌بندی‌های جذاب و محافظ (کارتن‌های لمینتی و تلسکوپی) باشد تا حاشیه سود بالا تضمین شود. در مقابل، برای بازار افغانستان، مدیریت ریسک در مرزها، سرعت در ترانزیت از طریق مبادی کلیدی (مانند میرجاوه) و پرهیز از خام‌فروشی بی‌برنامه، کلید موفقیت پایدار و جلوگیری از فساد محموله‌ها است. صادرکنندگان حرفه‌ای که این الزامات فنی، کیفی و رگولاتوری را درک می‌کنند، می‌توانند به جای واکنش‌های مقطعی، به رشد پایدار و مستمر در بازارهای جهانی دست یابند.

منابع

1. وضعیت صادرات و واردات محصوالت کشاورزی و صنایع غذایی – اتاق بازرگانی تهران, accessed on November 13, 2025, https://service.tccim.ir/downloadfile.aspx?file=1_21.pdf
2. با حذف عوارض صادرات، گوجه فرنگی چند می‌شود؟ – اکوایران, accessed on November 13, 2025, https://ecoiran.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-121/56335-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%D9%88%D8%AC%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AD%D8%B0%D9%81-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF
3. واکنش گمرک به ادامه صادرات گوجه/ صادرات گوجه گلخانه‌ای ممنوع نیست – فودنا, accessed on November 13, 2025, https://www.foodna.com/fa/newsagency/80263/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%D9%88%D8%AC%D9%87-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%D9%88%D8%AC%D9%87-%DA%AF%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA
4. صادرات گوجه فرنگی به امارات، عراق و پاکستان [مراحل + تعرفه] – PSP Express, accessed on November 13, 2025, https://pspexpress.com/fa/mag/tomato-export/
5. صدور گواهی بهداشت نباتی 13051201104, accessed on November 13, 2025, https://www.jkmaz.ir/Home/PrintPage/53082?DocType=0
6. شیوه نامه پایش محموله های گیاهی صادراتی تا گمرک صادراتی محل تولید از – سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان, accessed on November 13, 2025, https://www.agri-es.ir/LinkClick.aspx?link=hefz-shivehnameh-99.pdf&mid=37008
7. شرایط قرنطینه ایی صادرات محصولات – سازمان حفظ نباتات, accessed on November 13, 2025, https://www.ppo.ir/fa-IR/ppo/4959/page/%D8%B4%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B7-%D9%82%D8%B1%D9%86%D8%B7%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA
8. همه چیز در مورد باقیمانده سموم کشاورزی + آزمایشگاه آنالیز سموم کشاورزی – تجارت نیوز, accessed on November 13, 2025, https://tejaratnews.com/%D8%B3%D9%85%D9%88%D9%85-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C
9. استاندارد ملی باقیمانده سموم محصولات کشاورزی تدوین می‌شود – فودپرس, accessed on November 13, 2025, https://www.foodpress.ir/news/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF+%D9%85%D9%84%DB%8C+%D8%A8%D8%A7%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87+%D8%B3%D9%85%D9%88%D9%85+%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA+%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C+%D8%AA%D8%AF%D9%88%DB%8C%D9%86+%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF+/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D9%85%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%AF%D9%88%DB%8C%D9%86-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF
10. اعمال عوارض صادراتی برای گوجه فرنگی – ایرنا, accessed on November 13, 2025, https://www.irna.ir/news/83570102/%D8%A7%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D9%88%D8%AC%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%86%DA%AF%DB%8C
11. عوارض صادرات گوجه فرنگی ۵۵درصد اعلام شد – خبرگزاری مهر, accessed on November 13, 2025, https://www.mehrnews.com/news/5967560/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%D9%88%D8%AC%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%86%DA%AF%DB%8C-%DB%B5%DB%B5%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF
12. تعرفه سنگین صادرات گوجه فرنگی و ماندن محصول بر روی دست کشاورزان – خبرگزاری مهر, accessed on November 13, 2025, https://www.mehrnews.com/news/5987298/%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%87-%D8%B3%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%AF%D9%88%D8%AC%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86
13. عمده کالاهای صادراتی به دبی و نحوه بسته بندی و فروش – کارتن سازی آوین پک, accessed on November 13, 2025, https://avinpack.com/export-goods-dubai/
14. قیمت فروش گوجه فرنگی گلخانه ای + صادرات گوجه – پارسیانو, accessed on November 13, 2025, https://parsiano.ir/listing/%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4-%DA%AF%D9%88%D8%AC%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%86%DA%AF%DB%8C-%DA%AF%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA/
15. قیمت گوجه ۱۴۰۴ انواع مدل ها – تجارتخانه آراد برندینگ, accessed on November 13, 2025, https://shp.aradbranding.com/price-list/category/gogh
16. کارتن گوجه لمینتی ؛ صادراتی + اهمیت سفارش تولید آن |, accessed on November 13, 2025, https://avinpack.com/carton-tomatoes-and-eggplant-for-export/
17. برچسب لیبل گوجه فرنگی مدل سوپرلوکس صادراتی (8 رول) 5 ستاره – باسلام, accessed on November 13, 2025, https://basalam.com/v_287738/product/8791407
18. صادرات گوجه فرنگی به عراق: راهنمای جامع، سود، آمار و مراحل کامل | توسعه تجارت پارسیان, accessed on November 13, 2025, https://parsianagency.com/tomato-export-to-iraq/
19. ۵ هزار تن گوجه فرنگی از سیستان و بلوچستان به افغانستان و پاکستان صادر شد, accessed on November 13, 2025, https://www.tahlilbazaar.com/news/238678/%DB%B5-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D9%86-%DA%AF%D9%88%D8%AC%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86
20. مشکلات صادرات در ایران از زبان صادرکننده نمونه کشوری – Asriran, accessed on November 13, 2025, https://www.asriran.com/fa/news/759978/%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%86%D9%85%D9%88%D9%86%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C
21. اخبار صادرات گوجه فرنگی – قطره, accessed on November 13, 2025, https://www.ghatreh.com/news/tag/58401-1/0/20