صادرات میلگرد به عراق و افغانستان

صادرات میلگرد به عراق و افغانستان: شرایط، استانداردها و بهترین استراتژی‌های رقابت در ۱۴۰۴

ارسال شده توسط تحریریه تجارت‌نامه ۲۱ آبان ۱۴۰۴

فهرست مطالب

این گزارش به عنوان یک تحلیل تخصصی از سوی کارشناسان بازرگانی و لجستیک، به تشریح کامل فرآیندهای صادرات میلگرد به عراق و افغانستان به عنوان دو بازار استراتژیک ایران می‌پردازد. تمرکز اصلی گزارش بر الزامات حقوقی، فنی و مهم‌تر از همه، چالش‌های ساختاری ناشی از سیاست‌های تجاری جدید در عراق و موانع مالی در هر دو کشور است.

۱. خلاصه اجرایی و چشم‌انداز استراتژیک

صادرات میلگرد جایگاه ویژه‌ای در سبد تجارت غیرنفتی ایران دارد. بر اساس آمار، ارزش صادرات میلگرد ایران در شش ماهه نخست سال ۱۴۰۳ به رقم قابل توجه ۵۷۱ میلیون دلار رسید.1 عراق و افغانستان، به دلیل نیاز مبرم به بازسازی زیرساخت‌ها، از مقاصد اصلی این کالا محسوب می‌شوند. در سه‌ماهه اول ۱۴۰۳، سهم میله‌های آهنی و فولادی در صادرات به عراق به ۱۷۶ میلیون دلار بالغ شد.2

با این حال، صادرات میلگرد به این دو مقصد با چالش‌های ساختاری مواجه است:

  1. چالش سیاست‌های حمایتی عراق: دولت عراق برای حمایت از تولیدکنندگان داخلی، سیاست‌های تدافعی سختی را اعمال کرده است. مهم‌ترین آن‌ها وضع تعرفه‌های بازدارنده ثابت است؛ به طور مثال، اعمال تعرفه شوک‌آور ۱۳۰ دلاری بر هر تن میلگرد وارداتی.3 این اقدام، مزیت قیمتی میلگرد ایرانی را (که به طور سنتی در بازار اربیل با قیمت ۵۲۵ دلار در تن عرضه می‌شد، در حالی که قیمت فولاد ترکیه ۷۷۰ دلار بود 4) به طور جدی تضعیف می‌کند. این تعرفه‌گذاری هدفمند، رقابت‌پذیری تولید داخلی عراق را در برابر قیمت پایین محصولات ایرانی افزایش می‌دهد.5
  2. چالش مالی و مقرراتی (تضاد سیاستی): ماهیت غالب تجارت با عراق و افغانستان، ریالی یا از طریق شبکه صرافی است.6 این ساختار با الزامات بانک مرکزی ایران برای بازگشت ارز حاصل از صادرات به سامانه نیما در تعارض قرار می‌گیرد. با این وجود، سازمان امور مالیاتی کشور با صدور ابلاغیه‌ای، صادرکنندگان محصولات فولادی را برای سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ از تکلیف رفع تعهد ارزی برای برخورداری از معافیت‌های مالیاتی معاف کرده است.7 این معافیت مالیاتی ریسک‌های مرتبط با عدم ایفای تعهدات ارزی در حوزه مالیاتی را مرتفع می‌سازد، اما چالش نقل و انتقال پول از طریق سیستم بانکی رسمی را حفظ می‌کند، که ناگزیر صادرکنندگان را به استفاده از صرافی‌ها و تحمل هزینه‌های بالاتر (حدود ۱۷ درصد) و ریسک‌های مربوط به نرخ ارز آزاد و تبدیل ریال محکوم می‌کند.9

توصیه راهبردی: برای حفظ سهم در بازار عراق، تغییر استراتژی از صادرات صرف به سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) و مشارکت در تولید در خاک عراق، یک ضرورت راهبردی است که توسط خود دولت عراق نیز پیشنهاد شده است.5 در بازار افغانستان، تمرکز باید بر مدیریت ریسک‌های لجستیکی و اعتباری باشد؛ در این راستا، استفاده از صندوق ضمانت صادرات (EGFI) که سقف اعتباری را بر اساس سوابق خرید قبلی خریداران افغان تعیین می‌کند، راهکاری عملیاتی است.11

صادرات میلگرد به عراق و افغانستان

۲. تحلیل بازار صادرات میلگرد به عراق و افغانستان

۲.۱. حجم و ارزش تجارت: جایگاه میلگرد در سبد صادراتی ایران

میلگرد به عنوان یکی از مهم‌ترین مقاطع طویل فولادی تولیدی ایران، بازارهای منطقه‌ای از جمله عراق، افغانستان، پاکستان، ترکیه و کشورهای CIS را به عنوان مقاصد اصلی خود شناسایی کرده است.12

عملکرد صادراتی زنجیره فولاد ایران در شش ماهه نخست سال ۱۴۰۳ نشان‌دهنده اهمیت میلگرد در درآمدزایی ارزی است. در این دوره، کل ارزش صادرات میلگرد به ۵۷۱ میلیون دلار رسید، که این رقم پس از شمش فولادی (۷۳۰ میلیون دلار)، در رتبه دوم محصولات فولادی قرار می‌گیرد.1

عراق به تنهایی سهم قابل توجهی از این صادرات را به خود اختصاص داده است. در سه‌ماهه ابتدایی سال ۱۴۰۳، صادرات کل ایران به عراق با رشد ۲۷ درصدی به ۳ میلیارد دلار رسید، که در این میان، “میله‌های آهنی و فولادی” (شامل میلگرد) سهم ۱۷۶ میلیون دلاری داشته‌اند.2 در مورد افغانستان نیز، میلگرد جزو اقلام اصلی صادراتی از مرزهای شرقی نظیر دوغارون است؛ آمارها حاکی از آن است که کل صادرات از گمرک دوغارون در نیمه نخست ۱۴۰۳ از نظر ارزشی، رشد ۶۰ درصدی را تجربه کرده است.15

جدول ۱: آمار ارزش صادرات محصولات فولادی ایران (شش ماهه اول ۱۴۰۳)

نام محصولارزش صادراتی (میلیون دلار)اهمیت نسبی
شمش فولادی۷۳۰اصلی‌ترین محصول صادراتی
میلگرد۵۷۱رتبه دوم در مقاطع فولادی
ورق فولادی۲۱۰سهم مهم در صادرات تختال
محصولات نیمه تمام۱۵۱شامل بیلت و اسلب

۲.۲. عوامل محرک تقاضا و ساختار رقابتی

تقاضای بالا برای میلگرد در این کشورها عمدتاً به دلیل نیاز شدید به توسعه زیرساخت‌ها است. در عراق، نیاز به بازسازی پس از دهه‌ها درگیری و جنگ، پروژه‌های عظیمی را در شهرهای بزرگ مانند بغداد، اربیل، و بصره به وجود آورده است.5 در افغانستان، فقدان تولید داخلی کافی برای مقاطع طویل و نیازهای زیرساختی ضروری، محرک اصلی واردات است.17

رقبا و تحلیل هزینه‌های غیرمستقیم:

رقبای اصلی ایران در بازارهای عراق و افغانستان، چین و ترکیه هستند.9 این کشورها علاوه بر ظرفیت تولید بالا، در زمینه‌های لجستیک، مدیریت زنجیره تأمین و به ویژه در هماهنگی‌های مالی و بانکی (با توجه به تحریم‌های ایران) دارای مزیت‌های رقابتی قابل توجهی هستند.

تفاوت قیمتی فاحش بین فولاد ایران و ترکیه در بازار اقلیم کردستان (اربیل)، مزیت هزینه تمام‌شده ایران را به وضوح نشان می‌دهد؛ جایی که میلگرد ایرانی ۵۲۵ دلار و میلگرد ترکیه ۷۷۰ دلار در هر تن معامله شده است.4 با این حال، تحریم‌های بانکی ایران و الزام به تسویه از طریق صرافی‌ها یا نرخ ارز آزاد، باعث می‌شود که کالای ایرانی به‌طور متوسط حدود ۱۷ درصد گران‌تر از کالای مشابه رقبای چینی یا ترکی برای واردکننده عراقی تمام شود.9 این ۱۷ درصد در واقع هزینه‌ای است که ساختار تحریم‌ها به دلیل ناتوانی در استفاده از سیستم بانکی رسمی، بر محصول ایرانی تحمیل می‌کند و جذابیت قیمتی اولیه آن را تا حدی خنثی می‌سازد.

۲.۳. مشخصات فنی و سایزهای پرمصرف

میلگرد صادراتی ایران از نظر گرید، عمدتاً شامل انواع آجدار A3 (آج جناقی) و A4 (آج مرکب) است که معادل استاندارد B500B یا گریدهای مقاومتی مشابه هستند.18 در خصوص سایز، تقاضای اصلی در بازارهای ساخت و ساز عراق و افغانستان بر روی سایزهای رایج ۸، ۱۰، ۱۲، ۱۴ و ۱۶ میلی‌متر متمرکز است.18 البته تولیدکنندگان پیشرو ایرانی قادر به عرضه میلگرد در محدوده سایزهای ۸ تا ۴۰ میلی‌متر مطابق با نیاز خریدار هستند.20

۳. چارچوب حقوقی و اسناد صادراتی ایران

فرآیند صادرات میلگرد یک عملیات منظم و مستند است که مراحل آن تحت نظارت گمرک ایران و نهادهای ذی‌ربط انجام می‌پذیرد.

۳.۱. مراحل گام به گام صادرات

صادرات موفق میلگرد نیازمند طی کردن دقیق مراحل زیر است 14:

  1. دریافت سفارش و توافق: اخذ سفارش نهایی از خریدار خارجی و توافق بر روی شرایط اینکوترمز (مانند FOB یا CFR).
  2. صدور پیش‌فاکتور (Proforma Invoice): سندی که شامل مشخصات دقیق میلگرد، تناژ مورد نیاز و قیمت روز صادراتی است.
  3. بسته‌بندی و آماده‌سازی: آماده‌سازی فیزیکی محموله بر اساس استانداردهای حمل و نقل بین‌المللی.
  4. کد تعرفه و عوارض: تعیین دقیق کد تعرفه گمرکی (HS Code) میلگرد و اطمینان از عدم وجود عوارض صادراتی سنگین از سوی ایران.
  5. اخذ مجوزها: دریافت کارت بازرگانی و مجوز صادرات از وزارت صنعت، معدن و تجارت.22
  6. اظهار کالا به گمرک: ثبت محموله و ارائه مستندات در گمرک مبدأ.
  7. بیمه و قرارداد حمل: پوشش بیمه‌ای محموله و انعقاد قرارداد حمل و نقل (هوایی، ریلی، زمینی).
  8. اخذ گواهی‌های نهایی: دریافت گواهی بازرسی و گواهی مبدأ برای ترخیص در مقصد.21

۳.۲. مستندات ضروری برای ترخیص

صادرکنندگان باید مجموعه کاملی از اسناد زیر را برای عبور از گمرکات مرزی فراهم آورند 13:

  • کارت بازرگانی: مجوز اصلی فعالیت صادراتی.
  • گواهی استاندارد و آنالیز فنی: تاییدیه کیفی کالا مطابق با استانداردهای ملی و بین‌المللی.
  • فاکتور رسمی (Invoice) و گواهی عدل‌بندی (Packing List): فاکتور حاوی جزئیات مالی و عدل‌بندی شامل مشخصات وزنی، تعداد شاخه‌ها، و نحوه بسته‌بندی است.23
  • گواهی مبدأ (Certificate of Origin): تأییدیه رسمی کشور تولیدکننده کالا.
  • بارنامه حمل: سند مالکیت کالا در طول فرآیند حمل و نقل.
  • کارنه تیر (Carnet TIR): این سند نقش کلیدی در تسهیل حمل و نقل زمینی (ترانزیت) ایفا می‌کند، زیرا نیازی به پرداخت عوارض ورودی در هر کشور مسیر ترانزیت نخواهد بود.13 اهمیت این سند در تجارت با عراق و افغانستان که وابستگی بالایی به حمل و نقل جاده‌ای دارند، دوچندان است.

۳.۳. کدهای تعرفه گمرکی (HS Code)

کدگذاری استاندارد کالا برای آمارگیری و تعیین تعرفه حیاتی است. کد تعرفه عمومی برای میلگرد آجدار (Ribbed Rebar) ۷۲۲۸۳۰۱۹ است.19 برای میلگردهای کلاف با قطر کمتر از ۹ میلی‌متر، کد تعرفه ۷۲۱۳۱۰۱۰ تعیین شده است.25

۴. الزامات فنی و کیفی در بازارهای هدف

انطباق با استانداردهای کیفی، نه تنها یک الزام فنی بلکه یک مانع غیرتعرفه‌ای کلیدی است که صادرکنندگان باید به آن توجه ویژه داشته باشند. عدم انطباق کیفی می‌تواند منجر به عودت محصول و تحمیل زیان‌های مالی سنگین شود.26

۴.۱. استانداردهای اجباری عراق (ISQO Mandates)

سازمان استاندارد عراق (ISQO) توافقاتی را با ایران در خصوص صادرات میلگرد و مقاطع فولادی صورت داده است. بر این اساس، تولیدکنندگان ایرانی موظف‌اند محصولات خود را مطابق با ضوابط و ویژگی‌های یکی از استانداردهای بین‌المللی زیر تولید و عرضه نمایند 27:

  • استاندارد ASTM (به ویژه ASTM A615 از ایالات متحده).
  • استاندارد ISO (مانند ISO 6935 بین‌المللی).28
  • استاندارد BSI (مانند BS 4449 انگلستان).

تولیدکنندگانی نظیر مجتمع فولاد روهینا جنوب، محصولات خود را مطابق با استانداردهای ASTM A615 و BS 4449 علاوه بر استاندارد ملی ایران (۳۱۳۲) تولید می‌کنند، که این امر اعتبار و قابلیت پذیرش محصول در بازار عراق را تضمین می‌نماید.20

۴.۲. الزامات بسته‌بندی و لیبلینگ

میلگردهای صادراتی عموماً در طول ۱۲ متری عرضه می‌شوند.28 گواهی عدل‌بندی باید جزئیات وزن و تعداد را مشخص کند.23 مهم‌ترین الزام در بسته‌بندی برای بازارهای هدف، درج علامت اختصاری و شناخته‌شده کارخانه تولیدکننده بر روی محصول است (به طور مثال، علامت ROUHINA برای محصولات مجتمع فولاد روهینا) تا در فرآیند بازرسی‌های کیفی گمرک مقصد، اصالت و مشخصات فنی محصول تأیید گردد.20

۵. لجستیک، حمل و نقل و ترانزیت

صادرات میلگرد، به دلیل ماهیت سنگین کالا، نیازمند مدیریت بهینه هزینه‌های حمل و نقل و استفاده از مسیرهای مرزی مناسب است.

۵.۱. مسیرهای زمینی و مرزهای فعال به عراق

عمده صادرات فولاد ایران به عراق از طریق مرزهای زمینی مشترک (به طول ۱۴۵۸ کیلومتر) انجام می‌شود.29 کارخانجاتی که به لحاظ جغرافیایی به مرزها نزدیک‌ترند، مانند مجتمع فولاد روهینا در خوزستان که به گمرکات ورودی عراق نزدیک است، از مزیت رقابتی در زمینه هزینه‌های لجستیک برخوردارند.20

مرزهای کلیدی برای صادرات میلگرد به عراق عبارتند از 29:

مرزاستان ایرانمقصد اصلی در عراقاهمیت لجستیکی
مهرانایلامبغداد / مناطق مرکزییکی از مهم‌ترین مرزهای تجاری
پرویزخانکرمانشاهخانقیننزدیکی به کارخانجات غرب ایران
باشماقکردستانکرکوک / اقلیم کردستانمسیر اصلی صادرات از کردستان
شلمچهخوزستانبصره / مناطق جنوبینزدیکی به کارخانجات جنوب ایران 30
تمرچینآذربایجان غربیاربیلدارای زیرساخت ریلی و جاده‌ای

باید توجه داشت که گزارش‌هایی مبنی بر اعمال محدودیت‌ها و ممنوعیت‌های ورود میلگرد از برخی نقاط مرزی عراق منتشر شده است که این امر، علاوه بر تعرفه‌ها، حمل و نقل را با چالش مواجه می‌سازد.31 صادرکنندگان باید به طور مستمر وضعیت عملیاتی مرزها را رصد کنند.

۵.۲. مسیرهای حمل و نقل به افغانستان

صادرات و حمل و نقل مقاطع فولادی به افغانستان از دو روش جاده‌ای (کامیونی) و ریلی صورت می‌گیرد.32 مرزهای کلیدی شرق کشور شامل:

  • دوغارون (اسلام قلعه): اصلی‌ترین گذرگاه که حجم عمده صادرات (از جمله مصالح ساختمانی و میلگرد) به بازارهای افغانستان از آن عبور می‌کند.15
  • میلک (هیرمند): یک گذرگاه مرزی مهم دیگر در جنوب شرق.33
  • ماهیرود: گذرگاهی در استان خراسان جنوبی.33

۵.۳. عوامل تعیین‌کننده هزینه حمل و نقل

هزینه حمل میلگرد پارامتری متغیر است و به طور مستقیم به عوامل زیر بستگی دارد 34:

  1. مسافت جغرافیایی: فاصله از کارخانه تولیدکننده تا محل پروژه در مقصد (مانند بغداد یا کابل). خرید از نزدیک‌ترین کارخانه به مقصد، در کاهش هزینه نهایی، نقشی حیاتی دارد.
  2. حجم و وزن بار: وزن بیش از ۲۲ تن معمولاً مستقیماً از کارخانه تأمین می‌شود و هرچه حجم بار بیشتر باشد، هزینه حمل نیز به همان نسبت افزایش می‌یابد.
  3. تعرفه حمل بار: نرخ‌های رسمی سازمان حمل و نقل برای مسیرهای بین‌المللی.
صادرات میلگرد به عراق و افغانستان

۶. چالش‌های مالی و الزامات تسویه حساب (FX & Payment)

ساختار تجارت فولاد با عراق و افغانستان، به ویژه در بخش تسویه حساب، متأثر از تحریم‌های بانکی و ماهیت ریالی این بازارها است.

۶.۱. ابهامات تعهد ارزی و صادرات ریالی

بسیاری از معاملات با عراق و افغانستان، به دلیل نبود امکان انتقال ارز از طریق سیستم بانکی رسمی، به صورت ریالی انجام می‌پذیرد.6 با وجود این واقعیت، بانک مرکزی صادرکنندگان را ملزم به بازگشت ارز حاصل از صادرات (و عرضه آن در سامانه نیما) کرده است. این الزام باعث شده صادرکنندگان رسمی با مشکل مواجه شده و شرکت‌های بازرگانی غیرتخصصی جایگزین واحدهای تولیدی شناسنامه‌دار شوند.6

با این حال، یک گشایش مهم در این زمینه صورت گرفته است: سازمان امور مالیاتی کشور طی ابلاغیه‌ای تأیید کرد که به دلیل عدم درج حکم لزوم رفع تعهد ارزی در قوانین بودجه ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ برای صادرکنندگان کالاها (که شامل فولاد نیز می‌شود)، صادرکنندگان محصولات فولادی برای این سال‌های مالیاتی تکلیفی بابت رفع تعهد ارزی برای برخورداری از معافیت‌های مالیاتی ندارند.7 این ابلاغیه، ریسک مالیاتی عدم ایفای تعهد ارزی را برطرف می‌سازد. در مورد صادرات ۱۴۰۳، مهلت ایفای تعهدات ارزی برای بهره‌مندی از معافیت مالیاتی تا پایان مهرماه تمدید شد، مشروط بر آنکه از سقف ۱۵ ماه از تاریخ صادرات فراتر نرود.35

۶.۲. مکانیزم تسویه از طریق صرافی و تهاتر

در عمل، به دلیل مشکلات بانکی، نقل و انتقال وجوه صادراتی عمدتاً از طریق شرکت‌های صرافی در عراق (به ویژه در اقلیم کردستان، بغداد و جنوب) صورت می‌گیرد.10

راهکار دیگر برای غلبه بر موانع بانکی، استفاده از تهاتر کالا به کالا (Barter) است. ایران با کشورهایی مانند عراق و ترکیه از تهاتر برای صادرات فولاد و دریافت مواد اولیه یا محصولات دیگر استفاده کرده است.36 این روش، به ویژه در مورد تسویه بدهی‌های دولتی کلان با عراق برای واردات کالاهای اساسی مورد توجه قرار گرفته است.10

۶.۳. مدیریت ریسک اعتباری و ضمانت صادرات

به دلیل نبود امکان صدور اعتبار اسنادی (LC) و ساختار مالی نامنظم در بازارهای عراق و افغانستان، ریسک اعتباری بالا است. صندوق ضمانت صادرات ایران (EGFI) خدمات اعتبارسنجی را ارائه می‌دهد.11 اما با توجه به اینکه خریداران عراقی و افغان معمولاً صورت‌های مالی حسابرسی‌شده ارائه نمی‌دهند، صندوق برای تعیین سقف اعتباری، عمدتاً به سوابق خرید قبلی خریدار از شرکت‌های ایرانی متکی است.11 این مدل برای صادرکنندگان جدید که با خریداران فاقد سابقه کار می‌کنند، چالش‌برانگیز است.38

۷. تهدیدات و استراتژی‌های حفظ بازار (Risk Management)

صادرات میلگرد ایران به عراق و افغانستان، به دلیل رقابت شدید منطقه‌ای و تغییر سیاست‌های کشور میزبان، با تهدیدات جدی مواجه است.

۷.۱. استراتژی‌های تهاجمی عراق برای حمایت از تولید داخلی

بزرگ‌ترین تهدید، تغییر سیاست عراق از واردات به حمایت قاطع از تولید داخلی است.5 این حمایت در قالب ابزارهای تعرفه‌ای و غیرتعرفه‌ای اعمال می‌شود:

  1. تعرفه بازدارنده: اعمال تعرفه ثابت ۱۳۰ دلاری بر هر تن میلگرد.3 این نرخ ثابت، با توجه به مزیت قیمت تمام‌شده ایران، به صورت استراتژیک برای ایجاد یک کف قیمتی بالا برای واردات طراحی شده تا تولیدکنندگان داخلی بتوانند رقابت کنند. این اقدام قبلاً در قالب تعرفه ۳۰ درصدی نیز اجرا شده بود که صادرات میلگرد ایران را ۴۰ درصد کاهش داد.39
  2. الزام به تولید مشترک: دولت عراق به صراحت اعلام کرده است که راهکار حفظ بازار برای صادرکنندگان خارجی (از جمله ایران)، ایجاد خطوط تولید مشترک یا سرمایه‌گذاری مستقیم در خاک عراق است.5 این سیاست، با هدف توسعه تولید داخلی، ایجاد اشتغال، و بهره‌مندی از منافع سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) اتخاذ شده است.
  3. محدودیت‌های مرزی: علاوه بر تعرفه، ممنوعیت ورود میلگرد از برخی مرزهای زمینی نیز اعمال شده است.31

۷.۲. استراتژی‌های حفظ سهم بازار

با توجه به تغییر رویکرد عراق و رقابت در افغانستان، اتخاذ راهبردهای زیر برای صادرکنندگان ایرانی ضروری است:

  1. انتقال تولید (FDI) به عراق: این اقدام، نه تنها موانع تعرفه‌ای را برطرف می‌کند بلکه دسترسی مستقیم به بازار بزرگ بازسازی عراق را تضمین می‌نماید. معافیت صادرکنندگان فولادی از تعهد ارزی برای سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ می‌تواند با فراهم‌سازی نقدینگی بیشتر، زمینه‌ساز تزریق سرمایه به پروژه‌های تولیدی در عراق شود.
  2. بهبود کارایی لجستیکی: استفاده حداکثری از مزیت‌های جغرافیایی و مرزهای مناسب (مانند شلمچه برای جنوب و تمرچین برای شمال) و بهبود خدمات حمل و نقل و ترانزیت، می‌تواند هزینه نهایی را کاهش داده و مزیت رقابتی را بازیابی کند.16
  3. تضمین کیفی مستمر: تولید میلگرد مطابق با استانداردهای بین‌المللی مورد پذیرش عراق (ASTM, BSI) ضروری است تا ریسک عودت کالا و از دست رفتن شهرت برند در بازار به حداقل برسد.27

۸. نتیجه‌گیری و توصیه‌های استراتژیک

بازارهای عراق و افغانستان، با وجود پتانسیل بالای مصرف میلگرد ناشی از نیازهای ساخت و ساز، به دلیل چالش‌های مالی و موانع تعرفه‌ای جدید، نیازمند رویکردی بسیار محتاطانه و در عین حال راهبردی هستند.

۸.۱. نتیجه‌گیری‌های کلیدی

  1. مزیت قیمتی در سایه تهدید: ایران همچنان از نظر قیمت تمام‌شده میلگرد (به عنوان مثال ۵۲۵ دلار در تن در اربیل) نسبت به رقبای منطقه‌ای مانند ترکیه (۷۷۰ دلار در تن) مزیت دارد. اما این مزیت به دلیل هزینه ۱۷ درصدی نقل و انتقال ارزی غیررسمی و تعرفه سنگین ۱۳۰ دلاری عراق، به شدت کاهش یافته است.
  2. تضاد مقرراتی حل‌شده: در حالی که چالش بازگشت ارز به نیما برای صادرات ریالی با عراق و افغانستان همچنان پابرجاست، ابلاغیه سازمان امور مالیاتی مبنی بر معافیت صادرکنندگان فولاد از این تعهد برای سنوات ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، یک اطمینان خاطر مالیاتی مهم ایجاد کرده است.
  3. تغییر پارادایم در عراق: عراق دیگر صرفاً یک بازار وارداتی نیست، بلکه به دنبال شریک سرمایه‌گذار است. عدم پاسخگویی به این سیاست جدید، به معنای از دست دادن تدریجی بزرگترین بازار صادراتی فولاد ایران است.

۸.۲. توصیه‌های راهبردی

  • توصیه ۱: تمرکز بر FDI در عراق: صادرکنندگان بزرگ و تولیدکنندگان مادر باید طرح‌های امکان‌سنجی برای ایجاد خطوط نورد یا تولید مشترک در مناطق مرزی عراق (مانند بصره یا مناطق اقلیم) را آغاز کنند. این استراتژی، بهترین راهکار بلندمدت برای مقابله با تعرفه ۱۳۰ دلاری و تضمین دسترسی به بازار است.5
  • توصیه ۲: تثبیت مالی و اعتباری در افغانستان: با توجه به نبود اطلاعات اعتباری رسمی در افغانستان، صادرکنندگان باید همکاری نزدیکی با صندوق ضمانت صادرات ایران داشته باشند تا بر اساس سوابق خرید قبلی، ریسک اعتباری را مدیریت نمایند.
  • توصیه ۳: رعایت دقیق استانداردهای کیفی: برای جلوگیری از زیان ناشی از عودت کالا، تمام محموله‌ها باید با گواهی آنالیز فنی معتبر و مطابق با استانداردهای BSI یا ASTM تولید و برچسب‌گذاری (لیبلینگ) شوند.27
صادرات میلگرد به عراق و افغانستان

منابع

  1. صادرات میلگرد ایران به 571 میلیون دلار رسید – کارآهن | karahan, accessed on November 11, 2025, https://karahan.ir/blog/irans-rebar-exports-reached-571-million-dollars/
  2. افزایش ۲۷ درصدی صادرات ایران به عراق در ۳ ماه نخست ۱۴۰۳ – ایرنا, accessed on November 11, 2025, https://www.irna.ir/news/85532482/%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DB%B2%DB%B7-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%AF%D8%B1-%DB%B3-%D9%85%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%A1-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B3
  3. تعرفه 130 دلاری عراق؛ قفل جدید بر صادرات میلگرد ایران – آهن آنلاین – خبر فارسی, accessed on November 11, 2025, https://khabarfarsi.com/u/221357397
  4. بازار میلگرد عراق در چنگال فولاد ارزان ایران – آهن پرایس, accessed on November 11, 2025, https://ahanprice.com/Blog/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%84-%D9%81%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/Post/5860
  5. عراق واردات میلگرد را محدود کرد؛ تأکید بر تولید مشترک در خاک عراق – خبرگزاری مهر, accessed on November 11, 2025, https://www.mehrnews.com/news/6615548/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%AA%D8%A3%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%DA%A9
  6. چالش ارزی بانک مرکزی برای صادرکنندگان به عراق و افغانستان – تجارت نیوز, accessed on November 11, 2025, https://tejaratnews.com/%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86
  7. صادرکنندگان محصولات فولادی از رفع تعهدات ارزی معاف شدند – کارآهن | karahan, accessed on November 11, 2025, https://karahan.ir/blog/currency-exemption-for-exporters-of-steel-products/
  8. صادرکنندگان خدمات معاف از رفع تعهدات ارزی شدند – اقتصاد معاصر, accessed on November 11, 2025, https://eghtesademoaser.ir/fa/news/4163/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D9%81%D8%B9-%D8%AA%D8%B9%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF
  9. چالش بزرگ برای میلگرد ایران در عراق, accessed on November 11, 2025, https://www.shahrekhabar.com/news/176267526008582
  10. ‎برقراری نقل و انتقال ارزی صادرات ایران و عراق / تهاتر راه حل تسویه بدهی صادراتی با عراق است, accessed on November 11, 2025, https://tejaratgardan.ir/%E2%80%8E%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%84-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1/
  11. سوالات متداول | صندوق ضمانت صادرات ایران, accessed on November 11, 2025, https://egfi.ir/%D8%B3%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%88%D9%84
  12. فروش میلگرد صادراتی – صادرات میلگرد به عراق – ترکمنستان – قزاقستان – ترکیه – عمران مدرن, accessed on November 11, 2025, https://omranmodern.com/mag/%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4-%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C/
  13. راهنمای کامل مراحل، استانداردها و مقاصد صادراتی برای صادرات میلگرد – همراه فلز, accessed on November 11, 2025, https://hamrahfelez.org/blog/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF/
  14. راهنمای صادرات میلگرد به کشورهای مختلف و مراحل آن – آهن آنلاین, accessed on November 11, 2025, https://ahanonline.com/211561/%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C%E2%80%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%86/
  15. صادرات کالا از مرز دوغارون به افغانستان افزایش یافت – ایرنا, accessed on November 11, 2025, https://www.irna.ir/news/85945790/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA
  16. صادرات فولاد به عراق [میلگرد، تیرآهن و…] مراحل و قیمت – اصفهان آهن, accessed on November 11, 2025, https://esfahanahan.com/mag/exporting-steel-to-iraq/
  17. صادرات فولاد + راهنما و تمامی که باید بدانید, accessed on November 11, 2025, https://mihanfooladco.com/mag/steel-export-guide/
  18. قیمت میلگرد صادراتی به دلار|صادرات میلگردB500B,A4,A3 مشهد فولاد توس, accessed on November 11, 2025, https://mashhadfoolad.com/%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C/
  19. قیمت میلگرد 16 امروز – مجتمع صنعتی و معدنی آهن و فولاد سیمرغ آذربایجان, accessed on November 11, 2025, https://ironmetal.ir/%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-16-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2/
  20. صادرات میلگرد روهینا به عراق و دیگر کشورها – بازرگانی فولاد ایران, accessed on November 11, 2025, https://iransteeltrade.com/blog/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%B1%D9%88%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82
  21. راهنمای کامل صادرات میلگرد به خارج از کشور – قیمت آهن آلات, accessed on November 11, 2025, https://ahangar.com/mag/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%86%D9%85%D8%A7_%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84_%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF/
  22. بررسی فرآیند و مقاصد صادرات آهن آلات ایران – آهن آنلاین, accessed on November 11, 2025, https://ahanonline.com/211609/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%87%D9%86-%D8%A2%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/
  23. صادرات میلگرد به ترکیه، عراق، ارمنستان و سایر کشورها | آیرومارت – پیشرو صنعت نفت آسیا, accessed on November 11, 2025, https://iromart.com/blog/steel-rebar-export/
  24. مجوز صادرات میلگرد؛ عوارض و کد تعرفه گمرکی – ویرگول, accessed on November 11, 2025, https://virgool.io/@ahmad.nabavi21249/%D9%85%D8%AC%D9%88%D8%B2-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D9%88-%DA%A9%D8%AF-%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%87-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9%DB%8C-s4remj5c1see
  25. کد تعرفه (HS Code) 72131010 – میلگرد کلاف با قطر کمتر از ۹ میلیمتر – سایت Hi Export, accessed on November 11, 2025, https://hi-export.ir/tariff/72131010
  26. اخبار | صادرات میلگرد به عراق – آذر فولاد امین, accessed on November 11, 2025, https://afasteel.com/blog/post/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82
  27. اطلاعیه سازمان ملی استاندارد ایران درخصوص صادرات میلگرد به عراق, accessed on November 11, 2025, https://www.inso.gov.ir/portal/home/?NEWS/150911/757569/847623/%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82
  28. همه چیز درباره تولید میلگرد، استاندارها و آزمایش های کنترل کیفیت آن | – مهد فولاد, accessed on November 11, 2025, https://mahdefoolad.com/blog/about-rebar-production/
  29. مسیرهای صادرات و مشکلات صادرات فولاد ایران به عراق – روزنامه فرصت امروز, accessed on November 11, 2025, https://www.forsatnet.ir/14020915-25.html
  30. صادرات میلگرد به عراقiraq – مشهد فولاد توس, accessed on November 11, 2025, https://mashhadfoolad.com/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82/
  31. ممنوعیت جدید عراق علیه ایران تایید شد – سایت طلا, accessed on November 11, 2025, https://www.tala.ir/news/detail/193226/%D9%85%D9%85%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%D8%AF
  32. صادرات میلگرد به افغانستان – حمل و نقل بین المللی اجاقی, accessed on November 11, 2025, https://ojaghitrade.com/export-of-rebar-to-afghanistan/
  33. صادرات آهن و فولاد به افغانستان – شهر آهن, accessed on November 11, 2025, https://www.shahrahan.com/articles/675-iron-exports-from-iran-afghanistan
  34. هزینه حمل و نقل میلگرد – آهن پرایس, accessed on November 11, 2025, https://ahanprice.com/Blog/%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%88-%D9%86%D9%82%D9%84-%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF/Post/4958
  35. تمدید مهلت رفع تعهد ارزی صادرات ۱۴۰۳ تا پایان مهر/ مهلت جدید، غیرقابل تمدید – ایسنا, accessed on November 11, 2025, https://www.isna.ir/news/1404031509634/%D8%AA%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D9%87%D9%84%D8%AA-%D8%B1%D9%81%D8%B9-%D8%AA%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B3-%D8%AA%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D9%85%D9%87%D9%84%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF
  36. تاثیر تحریم های اقتصادی بر بازار فولاد – اقتصاد آفرین, accessed on November 11, 2025, https://eghtesadafarin.com/iran-economic-news/industry-mining-and-trade-news/iron-and-steel-industry-news/533208/
  37. بازار فولاد نیازمند توجه مسئولان – آهن پرایس, accessed on November 11, 2025, https://ahanprice.com/Blog/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%81%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D9%88%D8%AC%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86/Post/2971
  38. نقش صندوق ضمانت صادرات ایران در بازار افغانستان کمرنگ است – ایرنا, accessed on November 11, 2025, https://khabarfarsi.com/u/181987867
  39. آخرین اخبار – صادرات میلگرد به عراق – vista.ir, accessed on November 11, 2025, https://vista.ir/t/0/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA+%D9%85%DB%8C%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF+%D8%A8%D9%87+%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82
  40. عراق بر واردات میلگرد عوارض ۲۰درصدی وضع کرد ​/ فولادسازان عراقی از سختی رقابت با ایرانی‌ها می‌گویند – چیلان, accessed on November 11, 2025, https://chilanonline.com/2024/06/14/60857/