شرایط صادرات گاز مایع (LPG) ایران

گاز مایع نفتی (LPG)، که عمدتاً شامل ترکیبات هیدروکربنی پروپان و بوتان است ¹، به دلیل چگالی انرژی بالا و کاربردهای متنوع در حوزه‌های خانگی، صنعتی، کشاورزی و حمل و نقل، جایگاه ویژه‌ای در سبد انرژی جهانی دارد.² تجارت بین‌المللی این فرآورده استراتژیک به دلیل ماهیت تحت فشار و بسیار اشتعال‌پذیر آن، نیازمند سطح بالایی از تخصص در مدیریت ریسک‌های فنی، لجستیکی و حقوقی است. عدم انطباق با یک بند قانونی یا یک استاندارد ایمنی می‌تواند منجر به زیان‌های هنگفت مالی یا توقف کامل محموله در گمرکات شود.

این گزارش تخصصی به عنوان یک نقشه راه عملیاتی برای بازرگانان بین‌المللی تدوین شده است. هدف، ارائه یک دیدگاه جامع و به‌روز درباره فرآیندهای گام‌به‌گام تجارت LPG است؛ از تحلیل مکانیسم‌های قیمت‌گذاری جهانی گرفته تا پیچیدگی‌های اخذ مجوزهای داخلی در ایران، مدیریت ریسک با استفاده از اینکوترمزهای مناسب و رعایت دقیق‌ترین استانداردهای ایمنی سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO).³

بخش اول: تحلیل ساختار بازار و مکانیسم‌های قیمت‌گذاری LPG

صادرات گاز مایع مستلزم درک عمیق از نیروهای عرضه و تقاضای جهانی و مکانیسم‌های منطقه‌ای قیمت‌گذاری است. این کالا، مانند سایر فرآورده‌های نفتی، به شدت تحت تأثیر عوامل ژئوپلیتیکی و تصمیمات تولیدکنندگان بزرگ قرار دارد.

عوامل تعیین‌کننده قیمت جهانی و روند عرضه

قیمت گاز مایع در بازارهای بین‌المللی عمدتاً توسط دو فاکتور اصلی هدایت می‌شود: شاخص‌های قراردادی منطقه‌ای و تعادل میان عرضه و تقاضای بزرگترین مصرف‌کنندگان.

استاندارد قیمت‌گذاری قراردادی (CP) آرامکو

قیمت قراردادی آرامکو (Aramco CP) به عنوان یک شاخص کلیدی برای پروپان و بوتان در منطقه خاورمیانه و آسیا شناخته می‌شود. این شاخص مبنای تعیین قیمت‌های صادراتی در بسیاری از قراردادهای بلندمدت و کوتاه‌مدت است و تغییرات ماهانه آن مستقیماً بر حاشیه سود بازرگانان تأثیر می‌گذارد.⁵ به عنوان مثال، در شرایط رونق بازار، قیمت پروپان آرامکو ممکن است با افزایش قابل توجهی مواجه شود (مانند افزایش ۵۰ دلاری در ماه اکتبر نسبت به ماه قبل).⁵ رصد این نوسانات برای مذاکرات قیمتی، به ویژه در قراردادهای اسپات (Spot)، حیاتی است تا بازرگانان بتوانند به طور فعال ریسک تغییرات نرخ را مدیریت کنند.

تعادل عرضه و تقاضای جهانی

سمت عرضه بازار در سال‌های اخیر به دلیل تولید قوی از سوی منابع اصلی، به ویژه ایالات متحده و خاورمیانه، بسیار قوی بوده و در بالاترین سطوح تاریخی قرار گرفته است.⁵ در مقابل، تقاضا از سوی دو بخش اصلی هدایت می‌شود: مصرف‌کنندگان صنعتی و مصرف‌کنندگان خانگی.

تقاضای صنعتی، به‌ویژه در واحدهای صنعتی مانند PDH (پروپان به پلی‌پروپیلن)، به شدت وابسته به حاشیه سود است. حاشیه سود پایین می‌تواند تقاضای این بخش را محدود کند.⁵ اما در بخش خانگی، به ویژه در آسیا، تقاضا با محرک‌های متفاوتی روبرو است. کشورهایی مانند هند، که ۵۵ درصد از تقاضای سالانه ۲۸.۵ میلیون تنی خود را از طریق واردات تأمین می‌کنند ⁵، گاهی با مقاصد غیر اقتصادی تقاضا را تقویت می‌کنند.

افزایش یارانه‌های دولتی برای کپسول‌های LPG در کشورهایی مانند هند ⁵، نشان می‌دهد که بخشی از تقاضای مهم آسیا، توسط ملاحظات سیاسی (حمایت از اقشار کم‌درآمد در برابر تورم) هدایت می‌شود. این ماهیت تقاضای دولتی، باعث می‌شود تقاضای خانگی در آسیا در برابر نوسانات قیمت کمتر حساس باشد، در حالی که تقاضای صنعتی به شدت واکنش نشان می‌دهد.

روندهای صادراتی ایران

ایران به عنوان یک تولیدکننده عمده، نقش مهمی در تأمین بازارهای آسیایی دارد. صادرات گاز مایع ایران به چین در سطح قابل توجهی قرار دارد و پیش‌بینی می‌شود با توسعه تولید از فازهای جدید پارس جنوبی (مانند فاز ۱۱)، این ظرفیت صادراتی افزایش یابد.⁵ همچنین، تجارت منطقه‌ای با کشورهای همسایه مانند پاکستان، افغانستان، ترکمنستان و عراق ⁶ از نظر لجستیکی و اقتصادی حائز اهمیت است و اغلب در قالب قراردادهای سالیانه یا ماهانه انجام می‌پذیرد.⁶

مکانیسم‌های داخلی قیمت‌گذاری و ملاحظات قانونی

صادرات گاز مایع ایران تحت نظارت شدید نهادهای حاکمیتی قرار دارد. هرگونه توسعه برای مصرف داخلی، مانند توسعه اتوگاز، با چالش‌های قیمت‌گذاری و زیرساختی مواجه بوده است.⁸

لزوم اخذ اسناد مثبته خرید غیر یارانه‌ای

یکی از مهم‌ترین وظایف قانونی که بر عهده بازرگانان صادراتی فرآورده‌های نفتی و گازی قرار دارد، اثبات منشأ غیر یارانه‌ای کالا است. صادرات محمولاتی که حاوی هر میزان از فرآورده‌های اصلی نفتی یا گازی هستند، مستلزم ارائه اصل اسناد مثبته خرید به قیمت غیر یارانه‌ای است.¹¹ این اسناد باید اصالت و صحت آن‌ها توسط مراجع ذی‌صلاح تأیید شده و سپس توسط گمرک ممهور گردند.¹¹

این الزام قانونی، مسئولیت بازرگان را بسیار فراتر از اجرای یک معامله ساده گسترش می‌دهد. بازرگان باید یک زنجیره کامل از اسناد را از لحظه خرید از پتروشیمی یا پالایشگاه تا زمان اظهارنامه گمرکی حفظ و ارائه کند. عدم توانایی در ارائه یا تأیید اصالت این اسناد، محموله را در معرض خطر توقیف یا تلقی شدن به عنوان کالای قاچاق قرار می‌دهد.

بخش دوم: چارچوب حقوقی، قراردادی و مدیریت ریسک (Incoterms)

در حوزه تخصصی تجارت انرژی، قراردادهای فروش و انتخاب ترم‌های حمل، به دلیل حجم بالا و ریسک‌های ذاتی کالا، باید با دقت فوق‌العاده‌ای تدوین شوند.

تدوین قراردادهای فروش (Sales Contract)

قراردادهای فروش LPG باید نه تنها شامل جزئیات تجاری (قیمت، کمیت، زمان تحویل)، بلکه شامل جزئیات فنی دقیق ماده (پروپان، بوتان یا مخلوط خاص) و پروتکل‌های حقوقی مربوط به شرایط ویژه باشند.

ساختار قرارداد و مدل‌های استاندارد

قراردادهای LPG اغلب به صورت قراردادهای اسپات (تک محموله) یا بلندمدت (سالیانه یا چندساله) منعقد می‌شوند. در ایران، قراردادهای مستقیم با پتروشیمی‌ها برای تأمین پایدار، نیازمند رعایت شرایط تسویه مورد تأیید پتروشیمی مرجع است.⁶ لازم به ذکر است که بر اساس الگوهای قراردادهای بالادستی نفت و گاز، فرآورده‌هایی مانند گاز و میعانات گازی، در حالت معمول، کلاً متعلق به کارفرما (وزارت نفت یا شرکت ملی نفت) هستند.¹² این موضوع، نقش دولت را در تعیین شرایط نهایی صادرات پررنگ‌تر می‌سازد.

اهمیت درج بندهای تحریمی (Sanctions Clauses)

با توجه به محیط ژئوپلیتیکی پیچیده که تجارت انرژی را احاطه کرده است، درج بندهای تحریمی قوی در قراردادهای چارتر زمانی (Time Charter) ضروری است. بازرگانان باید اطمینان حاصل کنند که قراردادهایشان شامل مکانیسم‌هایی برای مدیریت و کاهش ریسک‌های ناشی از اعمال یا تغییرات ناگهانی تحریم‌ها در طول مدت قرارداد هستند تا هم انطباق قانونی شرکت حفظ شود و هم ادامه تجارت تضمین گردد.¹³

انتخاب استراتژیک Incoterms 2020 برای LPG

اینکوترمز، نقطه انتقال ریسک، هزینه و مالکیت را مشخص می‌کند. در تجارت LPG که عمدتاً از طریق حمل دریایی (با کشتی‌های گازبر) انجام می‌شود، تمرکز بر ترم‌های خاص دریایی (دسته F و C) ضروری است.¹⁴

ترم‌های دریایی متداول و انتقال ریسک

از میان ترم‌های حمل، FOB (Free On Board)، CFR (Cost and Freight) و CIF (Cost, Insurance, and Freight) بیشترین کاربرد را در معاملات فله‌ای انرژی دارند.

در ترم FOB، فروشنده کالا را روی عرشه کشتی در بندر مبدأ تحویل داده و ریسک مفقودی یا خسارت کالا در همان نقطه به خریدار منتقل می‌شود.14 این ترم برای بازرگانی که می‌خواهد مسئولیت حمل و بیمه را به خریدار واگذار کند، مناسب است.

در ترم CIF، فروشنده علاوه بر تحویل کالا، مسئول پرداخت هزینه‌های حمل و بیمه تا بندر مقصد تعیین‌شده نیز هست.14 با این حال، باید توجه داشت که در CIF نیز، انتقال ریسک فیزیکی محموله همچنان در بندر بارگیری و به محض قرار گرفتن کالا روی عرشه کشتی رخ می‌دهد.14

مدیریت ریسک در قراردادهای بلندمدت CIF

استفاده از ترم CIF، به‌ویژه برای معاملاتی که از مبادی دارای محدودیت تحریمی انجام می‌شوند ¹⁵، اگرچه کنترل بیشتری بر حمل و نقل را برای فروشنده فراهم می‌کند، اما ریسک نوسانات بازار را به وی تحمیل می‌کند. در قراردادهای بلندمدت، اگر نرخ بیمه یا هزینه‌های حمل و نقل به طور ناگهانی افزایش یابد، حاشیه سود فروشنده کاهش می‌یابد. برای مدیریت این آسیب‌پذیری، قراردادهای CIF باید شامل بندهایی باشند که نحوه تقسیم هزینه‌های اضافی بیمه یا کرایه حمل، ناشی از تغییرات پیش‌بینی‌نشده بازار یا شرایط ژئوپلیتیکی، را بین خریدار و فروشنده مشخص کند.¹⁵

مدیریت هزینه‌های تأخیر (Laytime و Demurrage)

در تجارت بین‌المللی نفت و گاز، به دلیل هزینه بالای اجاره کشتی‌های تخصصی (مانند کشتی‌های حمل گاز مایع)، مدیریت زمان‌های توقف (Laytime) در بنادر بارگیری و تخلیه از اهمیت حیاتی برخوردار است.¹⁶

مفهوم Laytime و Demurrage

• Laytime (زمان مجاز توقف): دوره‌ای است که در قرارداد برای بارگیری یا تخلیه کالا در نظر گرفته شده است.
• Demurrage (جریمه توقف اضافی): جریمه‌ای است که اگر کشتی بیش از زمان مجاز در بندر متوقف بماند، به ازای هر روز تأخیر توسط طرف مقصر (خریدار یا فروشنده) باید پرداخت شود.¹⁶

با توجه به ماهیت فنی و ایمنی عملیات بارگیری و تخلیه LPG، که خود می‌تواند منجر به توقف‌های ناخواسته شود ¹⁷، و همچنین هزینه بالای عملیات چارترینگ، هزینه‌های دمرج در قراردادهای LPG می‌تواند بسیار سنگین و تأثیرگذار بر سود باشد. بازرگانان و متخصصان قرارداد باید توانایی تخصصی برای تحلیل و محاسبه دقیق این هزینه‌ها را داشته باشند، چرا که در بسیاری از مواقع، ابهامات و تضادهای قراردادی در بندهای Demurrage رایج است.¹⁶ سرمایه‌گذاری در آموزش متخصصان در این زمینه، بازدهی قابل توجهی را از طریق صرفه‌جویی در هزینه‌های تأخیر به دنبال خواهد داشت.

بخش سوم: مجوزها، مقررات گمرکی و انطباق قانونی در ایران

صادرات LPG از ایران، به عنوان یک فرآورده نفتی تحت کنترل حاکمیتی، نیازمند رعایت الزامات سخت‌گیرانه وزارت نفت و گمرک جمهوری اسلامی ایران است.

الزامات اخذ مجوز صادرات گاز مایع از نهادهای ذی‌ربط

LPG (شامل پروپان و بوتان) در فهرست فرآورده‌های نفتی قرار دارد که مشمول نظارت و ضوابط خاص صادراتی هستند.¹⁸

مجوزهای ضروری وزارت نفت و پخش فرآورده‌ها

صادرات گاز مایع تنها پس از اخذ مجوز رسمی از وزارت نفت و شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران (با تأیید امضاهای مجاز معرفی شده از سوی این دفتر) مجاز است.¹⁹ این امر نشان‌دهنده ماهیت استراتژیک این کالا و لزوم حفظ ذخایر داخلی است.

ارائه گواهی بورس انرژی

یکی از ضوابط اصلی و حیاتی در فرآیند صدور LPG، الزام به ارائه گواهی بورس بین‌المللی انرژی است.²⁰ این گواهی تضمین می‌کند که فروش و قیمت‌گذاری کالا در یک بستر شفاف و مطابق با مقررات رسمی بورس کالای ایران انجام شده است. بازرگانان موظفند نمونه‌برداری و تعیین ماهیت کالا را نیز مطابق با این ضوابط انجام دهند.²⁰ این ضوابط برای پالایشگاه‌های مرجع و واحدهای پتروشیمی که اقدام به صادرات LPG می‌کنند، یکسان است.

ضوابط گمرکی و به روزرسانی بخشنامه‌ها

مقررات گمرکی مربوط به فرآورده‌های نفتی به دلیل تغییرات در سیاست‌های ارزی و مقابله با قاچاق، به طور مداوم در حال به روزرسانی هستند. بازرگان باید به طور مستمر آخرین بخشنامه‌ها را پیگیری کند تا در فرآیند ترخیص کالا به مشکل برنخورد.²¹

بررسی وضعیت قانونی کالا و تعرفه گمرکی

پیش از شروع فرآیند صادرات، بازرگان باید بر اساس کد تعرفه گمرکی (HS Code) کالا، وضعیت قانونی آن را در سامانه‌های دولتی مانند سامانه جامع تجارت ایران بررسی کند.¹⁸ ضوابط صدور گاز مایع LPG تابع بخشنامه‌های گمرکی متعددی است که بر فهرست محصولات و فرآیندهای گمرکی فرآورده‌ها و مشتقات نفتی تأکید دارد.²¹

مدیریت ارزی و تسهیلات صادراتی

بازرگانان موظفند ضوابط مرتبط با تعهدات ارزی و تخصیص ارز حاصل از صادرات را رعایت کنند. در این راستا، تولیدکنندگانی که دارای صادرات هستند، ممکن است از سهمیه‌بندی فصلی ارز معاف شوند.²¹ این معافیت یک مزیت رقابتی مهم برای تولیدکنندگان صادرکننده ایجاد می‌کند و به آنها اجازه می‌دهد تا مدیریت مالی و تجاری انعطاف‌پذیرتری داشته باشند.

بخش چهارم: مستندات حیاتی و بازرسی فنی (QC/QA)

در تجارت LPG، اسناد و گواهی‌های بازرسی نقش کلیدی در تأیید کیفیت، ایمنی و انطباق محموله با مقررات بین‌المللی و نیازهای خریدار دارند.

مدارک تجاری و حقوقی اساسی

هر محموله صادراتی LPG برای تسویه حساب، ترخیص گمرکی در کشور مقصد و اثبات مالکیت، نیازمند مجموعه‌ای دقیق و بدون نقص از مدارک است.

فاکتور تجاری (Commercial Invoice)

این سند باید کاملاً شفاف و شامل ۱۱.۵ نکته کلیدی باشد.²² جزئیات ضروری شامل نام و آدرس کامل خریدار و فروشنده، بندر ورودی (مقصد)، شرح دقیق کالا (گاز مایع: پروپان، بوتان یا مخلوط)، کمیت و وزن محموله (با ذکر واحد اندازه‌گیری)، قیمت خرید هر واحد و مهم‌تر از همه، شرایط فروش یا اینکوترمز انتخابی است.²² هرگونه ابهام در این فاکتور می‌تواند منجر به تأخیر در ترخیص و هزینه‌های دمرج شود.

گواهی مبدأ (Certificate of Origin – COO)

گواهی مبدأ سندی حیاتی است که کشور منشأ کالا را تأیید می‌کند. این گواهی توسط مقامات گمرکی کشور واردکننده، جهت کنترل مقررات گمرکی یا برای مطابقت با شرایط اعتبار اسنادی (L/C) درخواست می‌شود.²³

دو نوع اصلی گواهی مبدأ وجود دارد:

1. گواهی مبدأ عمومی (Non-Preferential): صرفاً کشور مبدأ کالا را تأیید می‌کند و مزیت تعرفه‌ای خاصی را به همراه ندارد.
2. گواهی مبدأ ترجیحی (Preferential): برای دریافت نرخ تعرفه پایین‌تر در چارچوب توافقنامه‌های تجارت آزاد یا رژیم‌های ترجیحی تجاری بین کشور صادرکننده و واردکننده، مورد نیاز است.²³

بازرگان باید با خریدار و فورواردر یا کارگزار گمرکی مشورت کند تا نوع گواهی مورد نیاز در مقصد را مشخص نماید و در صورت لزوم، گواهی عمومی را توسط نهادهای ثالثی مانند اتاق بازرگانی محلی تأیید کند.²³

مدارک ایمنی و استاندارد

محموله LPG، به دلیل ماهیت خطرناک خود، نیازمند مدارکی مانند برگه‌های اطلاعات ایمنی مواد (MSDS) است که خواص فیزیکی و شیمیایی ماده، خطرات احتمالی و اقدامات اضطراری لازم را شرح می‌دهد.¹ همچنین ارائه گواهی‌های بازرسی فنی (Test Certificate) و انطباق با استاندارد ملی و بین‌المللی الزامی است.¹⁸

بازرسی پیش از حمل (PSI) و کنترل کیفیت

به دلیل ماهیت تحت فشار و خطرناک LPG، بازرسی محموله و سلامت ظروف حمل اهمیت مضاعفی دارد.²⁴ بازرسی‌ها باید توسط شرکت‌های معتبر و مطابق با استانداردهای ملی و بین‌المللی انجام شوند.²⁴

اهمیت بازرسی فنی مخازن

بازرسی‌های دوره‌ای و دقیق مخازن گاز مایع یک اقدام ایمنی ضروری است و به حفظ طول عمر تجهیزات کمک می‌کند.²⁴ این بازرسی‌ها شامل موارد زیر است:

1. بازرسی ظاهری: بررسی بدنه مخزن از نظر خوردگی، ترک‌خوردگی و آسیب‌های فیزیکی.²⁴
2. تست ضخامت‌سنجی: برای اندازه‌گیری ضخامت بدنه مخزن و اطمینان از عدم کاهش ضخامت به دلیل خوردگی.²⁵
3. تست هیدرواستاتیک: اعمال فشار مضاعف به مخزن با استفاده از مایع (آب) برای تأیید استحکام سازه‌ای در برابر فشار کاری گاز.²⁵
4. بازرسی داخلی و تجهیزات کنترلی: بررسی بخش‌های داخلی مخزن و تست عملکرد صحیح شیرهای اطمینان و فشارسنج‌ها.²⁵

انجام این بازرسی‌ها، فراتر از یک الزام قانونی، یک استراتژی تجاری است. رعایت استانداردها و انجام تست‌های فنی نه تنها خطر انفجار و آتش‌سوزی در طول حمل را به شدت کاهش می‌دهد ²⁴، بلکه از هزینه‌های سنگین ناشی از خسارات جانی و مالی جلوگیری می‌کند و عمر مفید تجهیزات حمل و نقل (تانکر، کشتی، سیلندر) را افزایش می‌دهد.²⁴

بخش پنجم: الزامات لجستیک و استانداردهای بین‌المللی حمل و نقل (HSE)

لجستیک LPG، به دلیل حساسیت بالا و نیاز به تجهیزات تخصصی (تحت فشار)، نیازمند رعایت سختگیرانه‌ترین استانداردهای ایمنی جهانی است.

استانداردهای بین‌المللی حمل دریایی (IMO و IGC Code)

برای حمل مقادیر بالا و فله‌ای گاز مایع، استفاده از کشتی‌های مخصوص حمل گاز (Gas Carriers) و پیروی کامل از مقررات سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) یک ضرورت مطلق است.³

کد IGC (International Gas Carrier Code)

کد بین‌المللی حمل‌کنندگان گاز (IGC Code) مهم‌ترین سند بین‌المللی حاکم بر حمل و نقل و صادرات گاز مایع است و بر کلیه کشتی‌های حمل گاز مایع که پس از ۱ جولای ۱۹۸۶ ساخته شده‌اند، اعمال می‌شود.⁴ این کد به منظور تضمین بالاترین سطح ایمنی برای جلوگیری از خطرات ذاتی گازهای مایع (از جمله LPG با دمای مایع‌سازی پروپان ۴۲- درجه سانتی‌گراد) تدوین شده است.⁴

اجزاء کلیدی کد IGC شامل مقررات سختگیرانه برای طراحی و ساخت مخازن بار، مکانیسم‌های حفاظت از حریق و اطفاء آن، الزامات بقای کشتی در صورت آسیب‌دیدگی، و دستورالعمل‌های عملیاتی برای خدمه کشتی است.²⁷ کشتی‌های حمل LPG می‌توانند از روش‌های یخچال‌دار (Refrigerated)، تحت فشار (Pressurized) یا نیمه‌فشار (Semi-pressurized) برای حفظ حالت مایع گاز استفاده کنند.⁴ گواهی انطباق با IGC Code برای صدور “گواهی صلاحیت بین‌المللی” توسط مقامات ملی ضروری است.²⁷

ایمنی دریایی و پایش محموله

عملیات بارگیری دریایی نیازمند بازرسی کامل و جامع کشتی است. این بازرسی شامل بررسی بدنه، مخازن و تمامی سیستم‌های ایمنی کشتی پیش از آغاز عملیات است.³ علاوه بر این، خدمه کشتی باید آموزش‌های تخصصی درباره ویژگی‌های مواد حمل‌شده و نحوه اجرای اقدامات اضطراری را دریافت کرده باشند. استفاده از سیستم‌های پیشرفته پایش لحظه‌ای دما و فشار در طول سفر دریایی برای اطمینان از حفظ شرایط پایدار محموله الزامی است.³

حمل جاده‌ای و ریلی (ADR) و زیرساخت‌های زمینی

حمل و نقل زمینی، به ویژه برای صادرات گاز مایع به کشورهای همسایه (مانند افغانستان و پاکستان) یا انتقال داخلی از پالایشگاه به بندر، عمدتاً توسط تانکرهای جاده‌ای (تریلی) یا ریلی انجام می‌شود.⁶

استانداردهای تانکرهای زمینی

تریلی‌های حمل گاز مایع (LPG Tank Trailers) یکی از ارکان زنجیره تأمین هستند.²⁹ این وسایل نقلیه باید مطابق با استانداردهای حمل مواد خطرناک جاده‌ای (مانند مقررات بین‌المللی ADR) طراحی شده و از مقاومت کافی در برابر فشار و دمای گاز مایع برخوردار باشند.³ استفاده از تانکرهای ریلی نیز به دلیل کارایی و صرفه‌جویی در هزینه برای جابه‌جایی حجم‌های بزرگ در مسافت‌های طولانی، رو به افزایش است.²⁸

پروتکل‌های حیاتی بارگیری و تخلیه (عملیات انتقال)

عملیات انتقال LPG (بارگیری و تخلیه کامیون‌های تانکر) در پالایشگاه‌ها یا پایانه‌ها، نیازمند رعایت پروتکل‌های ایمنی فوق‌العاده دقیق است.¹⁷

1. کنترل استاتیک و الکترواستاتیک: مهم‌ترین اقدام ایمنی، اتصال سیم زمینی الکترواستاتیک تانکر به سیم زمینی سکوی بارگیری است. این اتصال، برای جلوگیری از تجمع الکتریسیته ساکن و خطر جرقه‌زنی هنگام انتقال ماده بسیار اشتعال‌زا، اجباری است.³
2. کنترل فشار و لوازم ایمنی: پیش از شروع عملیات، وضعیت لوازم ایمنی تانکر (مانند دریچه ایمنی، سطح‌سنج و فشارسنج) باید بررسی شود.¹⁷ بارگیری و تخلیه باید با کنترل دقیق فشار داخل تانکر انجام شود و فشار عملیاتی هرگز نباید از حداکثر فشار کاری تجاوز کند.¹⁷
3. قوانین حضور در سایت: در طول فرآیند بارگیری و تخلیه، اپراتورها و رانندگان موظفند در محل عملیات حضور داشته باشند و وضعیت را مرتباً بررسی کنند. هرگونه عملیات جانبی مانند روشن کردن رادیو یا موتور خودرو در ایستگاه، ممنوع است.¹⁷ پس از تخلیه، لازم است مقداری فشار باقیمانده (معمولاً بین ۱۴۷ تا ۱۹۶ کیلوپاسکال) در مخزن باقی بماند تا از ورود هوا به داخل تانکر جلوگیری شود.¹⁷

الزامات ایمنی ذخیره‌سازی و نگهداری

ایمنی در ذخیره‌سازی LPG، خواه در سیلندر، خواه در مخازن بزرگ کروی یا تپه‌ای، عاملی اساسی برای جلوگیری از حوادث ناگوار است.³⁰

ذخیره‌سازی سیلندرها و مخازن بزرگ باید در فضای باز و در یک منطقه با تهویه مناسب انجام شود تا از تجمع گاز در صورت نشتی جلوگیری گردد.³⁰ سیلندرهای ذخیره باید همیشه به صورت عمودی با شیرهای بسته نگهداری شوند و از هرگونه ضربه یا افتادن محافظت گردند.³⁰ در تأسیسات بزرگ، استفاده از روش‌های ذخیره‌سازی پیشرفته مانند “تانک‌های تپه‌ای” (Hilled Tanks) که در آن مخازن بزرگ به صورت افقی در زیر خاک مدفون می‌شوند، امنیت آتش‌سوزی و محافظت در برابر خرابکاری را به شدت افزایش می‌دهد.³⁰

هزینه‌های مربوط به ایجاد زیرساخت‌های استاندارد عرضه و ذخیره‌سازی LPG، مانند احداث جایگاه‌های اتوگاز استاندارد، بسیار بالا است (در حدود ۱۲ تا ۱۳ میلیارد تومان بدون در نظر گرفتن هزینه زمین).¹⁰ این سطح از سرمایه‌گذاری مورد نیاز، نشان‌دهنده ریسک ذاتی بالای این ماده و لزوم مطلق رعایت دقیق پروتکل‌های HSE توسط تمامی طرف‌های درگیر در زنجیره لجستیک است.

نتیجه‌گیری

صادرات گاز مایع (LPG) به دلیل اهمیت استراتژیک و ماهیت فنی پیچیده‌اش، فرصت‌های تجاری بزرگی را ارائه می‌دهد، اما نیازمند تعهد کامل به انطباق قانونی و استاندارهای ایمنی بین‌المللی است. موفقیت در این عرصه تنها با درک کامل از نوسانات قیمت‌گذاری جهانی (استاندارد CP آرامکو) و مدیریت قوی ریسک‌های حقوقی تضمین می‌شود.

بر بازرگانان ضروری است که فرآیند خود را با مراحل زیر به دقت مدیریت کنند:

1. تأمین حقوقی: تضمین انطباق کامل با الزامات سخت‌گیرانه وزارت نفت و شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی برای اخذ مجوز صادرات و به‌ویژه، ارائه و نگهداری اسناد مثبته خرید به قیمت غیر یارانه‌ای که بار اثبات اصالت کالا را بر دوش صادرکننده می‌گذارد.
2. مدیریت قراردادی: انتخاب استراتژیک اینکوترمز (به ویژه CIF و FOB) و درج بندهای حفاظتی در برابر نوسانات هزینه حمل و بیمه در قراردادهای بلندمدت. همچنین، توجه ویژه به بندهای Demurrage برای جلوگیری از جریمه‌های سنگین ناشی از تأخیر در بنادر.
3. انطباق فنی و ایمنی: اصرار بر استفاده از کشتی‌ها و تانکرهای زمینی که کاملاً مطابق با کد IGC (در حمل دریایی) و ADR (در حمل جاده‌ای) هستند. تأیید بازرسی‌های دوره‌ای فنی (تست هیدرواستاتیک و ضخامت‌سنجی) توسط شرکت‌های بازرسی معتبر برای حفظ بالاترین سطح ایمنی در انتقال.

ورود به بازار LPG بدون راهنمایی تخصصی در زمینه IGC Code، ضوابط گمرکی و مدیریت دقیق Laytime/Demurrage، می‌تواند منجر به توقف محموله‌ها و زیان‌های مالی غیرقابل پیش‌بینی شود. همکاری با مشاوران و متخصصان حقوقی و لجستیکی که درک عمیقی از این مقررات تخصصی دارند، نه تنها یک مزیت، بلکه یک ضرورت برای تضمین جریان پایدار و ایمن این فرآورده حیاتی است.

منابع

1. لیست محصولات پتروشیمی صادراتی ایران+ قوانین و مجوزها – سولوتیس, accessed on October 23, 2025, https://solotis.ir/blog/petrochemical-products-export/
2. اطلاعات کامل در مورد گاز مایع ( LPG ) – کیان پترولیوم, accessed on October 23, 2025, https://www.kianpetroleum.com/%DA%AF%D8%A7%D8%B2-lpg-%DA%A9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%AA%D8%B1%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%85/
3. حمل و نقل محصولات پتروشیمی | خدمات تخصصی و ایمن در سراسر کشور, accessed on October 23, 2025, https://peymanshimi.com/%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%88-%D9%86%D9%82%D9%84-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C/%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%88-%D9%86%D9%82%D9%84-%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%BE%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C.html
4. What Is The IGC Code? Role, Key Aspects And Compliance – Maritime Page, accessed on October 23, 2025, https://maritimepage.com/igc-code/
5. بررسی و تحلیل بازار LPG | اتحادیه صادرکنندگان نفت و گاز و …, accessed on October 23, 2025, https://www.opex.ir/fa/news/38574/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-LPG
6. صادرات گاز LPG – ایران تجارت, accessed on October 23, 2025, https://iran-tejarat.com/Ads2220/Sch16084470/%DA%AF%D8%A7%D8%B2+%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B9+%D8%A7%D9%84+%D9%BE%DB%8C+%D8%AC%DB%8C.html
7. ترخیص مخزن CNG و LPG از گمرک – سلطان تجارت بازرگان, accessed on October 23, 2025, https://s-clearance.com/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D9%85%D8%AE%D8%B2%D9%86-cng-%D9%88-lpg-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9/
8. پشت‌پا به مصوبه قیمت LPG – میز نفت, accessed on October 23, 2025, https://www.mizenaft.ir/news/28412/%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%A7-%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%A8%D9%87-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-lpg
9. جزئیات قیمت‌گذاری جدید گاز مایع و ساماندهی خودروهای LPGسوز – روزنامه اقتصاد سرآمد, accessed on October 23, 2025, https://eghtesadsaramad.ir/Newspaper/item/76456
10. خطرات بالای حمل LPG نسبت به دیگر انواع سوخت – پایگاه اطلاع رسانی عصر خودرو, accessed on October 23, 2025, http://www.asrekhodro.com/Mobile/News/221676/%D8%AE%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D9%85%D9%84-LPG-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%D9%88%D8%AE%D8%AA
11. ضوابط تکمیلی صادرات مشتقات مایع نفت و گاز – راوی حساب, accessed on October 23, 2025, https://www.ravihesab.com/46570-747-859-71-73
12. تصویب نامه در خصوص شرایط عمومی، ساختار و الگوی قراردادهای بالادستی نفت و گاز, accessed on October 23, 2025, https://rc.majlis.ir/fa/law/show/944062
13. BIMCO Clauses, accessed on October 23, 2025, https://www.bimco.org/contractual-affairs/bimco-clauses/
14. اینکوترمز چیست؟ قوانین و اصطلاحات اینکوترمز 2020 – شرکت بازرگانی راهکار تجارت پایا, accessed on October 23, 2025, https://rahkartejarat.com/incoterms/
15. اینکوترمز اختصاصی نفت و گاز و پتروشیمی برای اولین بار توسط هانی محمودی : چرا باید تمام تاجران و بروکر ها این را بدانند؟, accessed on October 23, 2025, https://hanimahmoodi.com/blog/a0007-oil-and-gas-podcast
16. LAYTIME AND DEMURRAGE UNDER OIL AND GAS INDUSTRY SALE AND PURCHASE CONTRACTS, accessed on October 23, 2025, https://asdem.com/downloads/asdem_brochure_09_25-24_ldsp_london.pdf
17. قوانین عملیات امن برای بارگیری و تخلیه کامیون تانک, accessed on October 23, 2025, http://af.toploadingarm.com/info/safe-operation-rules-for-tank-truck-loading-an-58308629.html
18. ۶ مجوز ضروری برای صادرات – اقتصاد آنلاین, accessed on October 23, 2025, https://www.eghtesadonline.com/fa/news/2025560/%DB%B6-%D9%85%D8%AC%D9%88%D8%B2-%D8%B6%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%AA
19. بخشنامه جدید گمرک در باره صادارت گاز مایع – میز نفت, accessed on October 23, 2025, https://www.mizenaft.ir/news/8447/%D8%A8%D8%AE%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B9
20. ضوابط صدور گاز مایع LPG – اپلیکیشن گمرک 24, accessed on October 23, 2025, https://gomrok24.com/post/%D8%B6%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%DA%AF%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B9-lpg
21. ضوابط صدور گاز مایع LPG – بازرگانی ازقند – ترخیص کالا – صادرات و واردات, accessed on October 23, 2025, https://azghandtrading.com/140304131-2/
22. The Anatomy of a Perfect Commercial Invoice: 11.5 Point Checklist – Shapiro, accessed on October 23, 2025, https://www.shapiro.com/the-anatomy-of-a-perfect-commercial-invoice-11-5-point-checklist/
23. Special Documents – International Trade Administration, accessed on October 23, 2025, https://www.trade.gov/special-documents
24. بازرسی مخازن گاز مایع, accessed on October 23, 2025, https://www.astaco.ir/pressure-vessel-inspections/liquid-gas-tak/
25. بازرسی ظروف تحت فشار، دیگ و LPG. شرکت ارتقاگستر پویا – EGP, accessed on October 23, 2025, https://egp-co.com/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%D9%88%D9%81-%D8%AA%D8%AD%D8%AA-%D9%81%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%DB%8C%DA%AF-%D9%88-lpg
26. استفاده کنندگان از سیلندرهای گاز مایع، بیمه مسئولیت می شوند – خبرگزاری مهر, accessed on October 23, 2025, https://www.mehrnews.com/news/896975/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%DB%8C%D9%84%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%A8%DB%8C%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AF
27. LR-RU-008 Rules and Regulations for the Construction and Classification of Ships for the Carriage of Liquefied Gases in Bulk – Lloyd’s Register, accessed on October 23, 2025, https://www.lr.org/en/knowledge/lloyds-register-rules/rules-and-regulations-for-ships-for-the-carriage-of-liquefied-gases/
28. ساختار استاندارد تانکر حمل گاز مایع – کیان پترولیوم, accessed on October 23, 2025, https://www.kianpetroleum.com/liquefied-gas-transport-tanker/
29. همه چیز درباره تریلی حمل گاز مایع (LPG)؛ انتخابی مطمئن برای حمل سوخت‌های فشرده | دنیای ماموت, accessed on October 23, 2025, https://mammutworld.com/all-about-lpg-tank-trailers/
30. LPG – ذخیره سازی گاز پروپان با خیال راحت انجام می شود – کامیون الکتریکی, accessed on October 23, 2025, https://af.cnqixinggroup.com/info/lpg-storage-63912253.html