حمل ریلی بار به افغانستان

حمل ریلی بار به افغانستان؛ تعرفه واگن خواف-هرات و مرز شمتیغ ۱۴۰۵

ارسال شده توسط تحریریه تجارت‌نامه ۲۲ خرداد ۱۴۰۵

فهرست مطالب

توسعه خطوط مواصلاتی بین‌المللی یکی از کلیدی‌ترین راهبردهای ارتقای حجم تجارت خارجی کشور است. در این میان، خط راه‌آهن خواف – هرات به عنوان یکی از مهم‌ترین شاهراه‌های ترانزیتی شرق کشور، نقش حیاتی در اتصال مستقیم شبکه ریلی ایران به خاک افغانستان ایفا می‌کند.1 این مسیر راهبرد مرزی با عبور از مرز رسمی و گمرک ریلی شمتیغ، جایگزینی فوق‌العاده اقتصادی، سریع و ایمن برای مسیرهای جاده‌ای سنتی ایجاد کرده و معطلی‌های سنگین مرز دوغارون را به حداقل رسانده است.1

برای بازرگانان، شرکت‌های حمل‌ونقل و فعالان ترانزیت، شناخت مشخصات فنی این مسیر ریلی، ساختار تعرفه‌های کرایه واگن‌های مختلف و ضوابط ترخیص کالا در مرز شمتیغ، پیش‌نیاز اساسی برای موفقیت در بازارهای منطقه است.4 این گزارش تلاش دارد تا به بررسی جامع و کاربردی فرآیندها، قوانین و هزینه‌های حمل ریلی بار به افغانستان بپردازد.

مشخصات فنی و آخرین وضعیت توسعه خط آهن خواف – هرات

زیرساخت‌های ریلی به عنوان ستون فقرات لجستیک مدرن، نقشی غیرقابل‌انکار در تسهیل تبادلات مرزی دارند. خط راه‌آهن خواف – هرات نمونه‌ای برجسته از این زیرساخت‌هاست که با طراحی استاندارد و ظرفیت بالا، مرزهای اقتصادی دو کشور همسایه را جابه‌جا کرده است.6

تقسیم‌بندی قطعات و مسیر جغرافیایی راه آهن

راه‌آهن خواف – هرات در مجموع دارای ۲۲۶ کیلومتر طول است که حدود ۷۷ کیلومتر آن در قلمرو جمهوری اسلامی ایران و ۱۴۹ کیلومتر دیگر آن در خاک افغانستان واقع شده است.6 این شبکه مواصلاتی به چهار قطعه مجزا تقسیم می‌شود که فرآیند ساخت و بهره‌برداری آن‌ها به صورت گام‌به‌گام انجام پذیرفته است.6

قطعات اول و دوم این طرح به طول ۷۷ کیلومتر در داخل خاک ایران قرار دارند و از ایستگاه خواف آغاز شده و پس از گذر از سنگان به نقطه مرزی چاه‌سرخ می‌رسند.2 قطعه سوم نیز به طول ۶۲ کیلومتر از نقطه مرزی چاه‌سرخ تا ایستگاه روزنک در ولسوالی غوریان افغانستان امتداد می‌یابد.2 این سه قطعه در مجموع به طول ۱۳۹ کیلومتر با تکیه بر کمک‌های بلاعوض و تخصص مهندسان ایرانی احداث و تجهیز شده‌اند.2 ایستگاه مرزی شمتیغ به عنوان نقطه صفر مرزی و گمرک مجاز ریلی، نقطه اتصال قطعات ایران به بخش‌های افغانستانی این پروژه است.3

وضعیت پیشرفت فیزیکی فازهای قطعه چهارم

بخش پایانی راه‌آهن خواف – هرات که به قطعه چهارم معروف است، به طول ۸۷ کیلومتر طراحی شده و وظیفه اتصال ایستگاه روزنک به شهرک صنعتی و فرودگاه بین‌المللی هرات را بر عهده دارد.10 این قطعه خود به دو فاز مجزا تقسیم می‌شود که فاز اول آن به طول ۴۳ کیلومتر توسط یک شرکت پیمانکاری قزاقستانی ساخته شده است.10

بر اساس گزارش‌های فنی، در اواسط سال ۱۴۰۴ میزان پیشرفت فیزیکی فاز اول قطعه چهارم به ۸۷ درصد رسیده بود که کارهای زیربنایی مانند خاک‌برداری و خاک‌ریزی آن ۹۶ درصد و عملیات ریل‌گذاری آن ۸۵ درصد پیشرفت داشت.10 کار ساخت ۸۱ دهنه پل و آبرو و همچنین ۳ پل بزرگ از ۵ پل اصلی این فاز تکمیل شده بود.10 با پیگیری‌های مداوم، پیشرفت فیزیکی این فاز در بهار سال ۱۴۰۵ از مرز ۹۸ درصد عبور کرد و عملاً آماده بهره‌برداری نهایی گردید.12

فاز دوم قطعه چهارم نیز به طول ۴۷ کیلومتر از منطقه ده‌سرخ تا شهرک صنعتی هرات امتداد می‌یابد.7 عملیات اجرایی این فاز با ارزشی بالغ بر ۵۴ میلیون دلار آمریکا آغاز شده و مقرر گردیده است هزینه‌های آن از محل عواید حاصل از معادن بزرگ سرب و روی ولسوالی یکاولنگ ولایت بامیان تأمین شود.7 این پروژه که با هدف اتصال مستقیم کارخانجات شهرک صنعتی هرات به خطوط ریلی ایران در حال ساخت است، طبق برنامه زمان‌بندی باید در مدت ۲۴ ماه تکمیل و به بهره‌برداری کامل برسد.7 با افتتاح این بخش، فرودگاه و شهرک صنعتی هرات که در فاصله ۲۰ کیلومتری این شهر قرار دارند، مستقیماً به راه‌آهن سراسری ایران متصل خواهند شد.11

سوابق بهره‌برداری و چالش‌های تاریخی زیرساخت‌ها

اولین خط آهن مشترک بین دو کشور در آذرماه سال ۱۳۹۹ توسط رؤسای جمهور وقت ایران و افغانستان به طور رسمی افتتاح شد.6 با این حال، بروز تحولات سیاسی و تغییر حاکمیت در کابل در سال ۱۴۰۰ چالش‌های شدیدی را برای این پروژه به همراه داشت.10

گزارش‌های فنی نشان می‌دهند که در بحبوحه تغییر دولت در افغانستان، ایستگاه استراتژیک روزنک مورد غارت و سرقت گسترده قرار گرفت و خسارتی بالغ بر ۲۰ میلیون افغانی به تأسیسات آن وارد شد.10 تجهیزات حیاتی از جمله سیستم‌های سیگنالینگ، شبکه‌های مخابراتی، رایانه‌ها و مبلمان اداری این ایستگاه به سرقت رفت که این امر روند بهره‌برداری منظم را برای ماه‌ها متوقف ساخت.10 با این حال، با تلاش‌های دیپلماتیک و فنی، آسیب‌ها ترمیم شد و در تیرماه سال ۱۴۰۲ اولین قطار آزمایشی ایران وارد ایستگاه روزنک گردید تا فصل جدیدی از مبادلات تجاری آغاز شود.14

آمار عملیات تجاری و رشد فرستادن کالا به هرات

رونق چشمگیر مبادلات در این شاهراه ریلی، بازتاب‌دهنده نیاز مبرم بازار غرب افغانستان به کالاهای باکیفیت و ارزان‌قیمت ایرانی است.7 استفاده از پتانسیل ریلی توانسته است سهم بزرگی از ترانزیت کالا در منطقه را به خود اختصاص دهد.2

جهش خیره‌کننده تناژ بار ترانزیتی و صادراتی

آمارهای رسمی نشان‌دهنده یک تحول بزرگ در حجم کالاهای حمل شده از این مسیر است.15 در سال ۲۰۲۵ میلادی، حجم انتقال کالا از طریق خط ریلی خواف – هرات به ۶۴۲ هزار و ۲۱۲ تن رسید.15 این حجم از تبادلات ریلی در کنار سه مرز ریلی دیگر افغانستان یعنی حیرتان، آقینه و تورغندی، مجموع بارهای ریلی این کشور را با رشد ۳۹.۱ درصدی نسبت به سال قبل به بیش از ۶.۱ میلیون تن رسانده است.15

این آمار نشان می‌دهد که خط خواف – هرات سهمی حدود ۱۰ درصدی از کل ترانزیت ریلی افغانستان را به خود اختصاص داده است.15 همچنین حجم کالاهای صادراتی و ترانزیتی از ابتدای بهره‌برداری منظم، نسبت به دوره‌های آزمایشی گذشته که تنها حدود ۵۰ هزار تن بود، رشدی ۱۰ برابری را تجربه کرده و ثبات اقتصادی بی‌نظیری را در ولایت هرات رقم زده است.16

ترکیب کالاهای حمل‌شده و قطارهای ورودی

ایستگاه روزنک هرات اکنون به عنوان یک مرکز فعال تخلیه و بارگیری شبانه‌روزی کالا شناخته می‌شود.17 برای درک تنوع بارها، می‌توان به ورود یک رام قطار باری حامل ۹۴ واگن کالا اشاره کرد که شامل ۳۷ واگن ورق آهن و ۹ واگن آرد به همراه مقادیر زیادی سوخت و مصالح ساختمانی بوده است.18 در نمونه‌ای دیگر، یک قطار باری با ۴۲ واگن سیمان و ۲ واگن ام‌دی‌اف وارد ایستگاه شد.19

علاوه بر این، ترانزیت بین‌المللی کالا نیز از این مسیر به خوبی جریان دارد؛ به طوری که یک محموله ترانزیتی شامل ۴۰ کانتینر شکر صادره از مبدا امارات متحده عربی پس از ترخیص از بنادر جنوبی ایران، از طریق مرز ریلی شمتیغ وارد قطار شده و به همراه ۶ واگن سیمان صادراتی ایران، در ایستگاه روزنک هرات تحویل بازرگانان افغانستانی شده است.20 همچنین اخیراً اولین محموله‌های دیزل و فرآورده‌های نفتی ایران نیز از این طریق به خاک افغانستان وارد گردیده است.17

حمل ریلی بار به افغانستان

تعرفه‌ها و ساختار هزینه‌ای کرایه واگن در مسیر ریلی

مهم‌ترین مزیت رقابتی حمل ریلی نسبت به حمل جاده‌ای، صرفه‌جویی فوق‌العاده در هزینه‌های ترابری به ازای هر تن بار است.7 این کاهش هزینه‌ها مستقیماً حاشیه سود صادرکننده را افزایش می‌دهد.7

مقایسه هزینه‌ای لجستیک ریلی و جاده‌ای

تحلیل‌های اقتصادی نشان می‌دهند که حمل ریلی کالا تا چه حد می‌تواند هزینه‌های تمام‌شده تجارت را کاهش دهد.7 بر اساس اظهارات رسمی فعالان بخش خصوصی هرات، ترابری جاده‌ای هر تن کالای تجارتی از مبدا بندرعباس به هرات هزینه‌ای بالغ بر ۱۳۰ دلار یا بیشتر به همراه دارد.7 این در حالی است که با فعال‌سازی کامل مسیر ریلی خواف – هرات، هزینه انتقال هر تن کالا از بندرعباس به شهرک صنعتی هرات به حدود ۴۰ دلار کاهش می‌یابد.7 این کاهش تعرفه حدود ۷۰ درصدی، انقلابی بزرگ در ترانزیت مواد اولیه و کالاهای واسطه‌ای ایجاد کرده است.7

فرمول محاسبه تعرفه کرایه انواع واگن باری

هزینه نهایی اجاره واگن به صورت ثابت تعیین نمی‌شود و تابعی از متغیرهایی چون مسافت، نوع واگن، کدهای تعرفه گمرکی کالا و ارزش محموله جهت محاسبه بیمه است.21 در سیستم ریلی، راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران نرخ مالکانه پایه را به ازای هر تن‌کیلومتر بر اساس نوع واگن محاسبه می‌کند.24 برای نمونه، نرخ مالکانه پایه هر تن‌کیلومتر واگن‌های لبه بلند که برای بارهای فله معدنی و زغال‌سنگ استفاده می‌شوند، در مسیرهای زیر ۵۰۰ کیلومتر مبلغ ۳۲۹۶ ریال، در مسیرهای ۵۰۱ تا ۱۰۰۰ کیلومتر مبلغ ۲۸۵۰ ریال، در مسیرهای ۱۰۰۱ تا ۱۵۰۰ کیلومتر مبلغ ۲۳۳۱ ریال و در مسیرهای بیش از ۱۵۰۱ کیلومتر مبلغ ۲۰۷۰ ریال تعیین شده است.24

این نرخ برای واگن‌های مخزن‌دار ویژه حمل سوخت و فرآورده‌های نفتی مایع، در مسیرهای کمتر از ۵۰۰ کیلومتر مبلغ ۵۰۰۰ ریال، در مسیرهای ۵۰۱ تا ۱۰۰۰ کیلومتر ۴۳۰۰ ریال و در مسیرهای بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر ۳۷۷۵ ریال به ازای هر تن‌کیلومتر است.24 صادرکننده باید علاوه بر این مبالغ، هزینه‌های فنی مانند مانور و نگهداری شبکه ریلی را که معادل ۵۷ ریال به ازای هر تن‌کیلومتر بر اساس ظرفیت واگن است، پرداخت نماید.25

قوانین مرتبط با حق توقف و دموراژ واگن باری

یکی از نکات کلیدی که صادرکنندگان باید در قراردادهای حمل ریلی لحاظ کنند، جزییات مربوط به دموراژ یا جریمه خواب واگن است.23 به طور معمول طبق قوانین لجستیک ریلی، مدت زمان ۴۸ ساعت به عنوان مهلت استاندارد برای بارگیری در مبدا یا تخلیه کالا در ایستگاه مقصد در نظر گرفته می‌شود.23

در صورت بروز هرگونه تأخیر ناشی از آماده نبودن اسناد یا معطلی در گمرک مقصد، صاحب بار ملزم به پرداخت جریمه خواب واگن‌های بخش خصوصی خواهد بود.23 نرخ معمول این جریمه برای واگن‌های باری خصوصی در سه شب اول تأخیر، شبی ۹۰۰ هزار تومان به ازای هر واگن است و برای شب‌های بعدی با نرخ‌های تصاعدی و بالاتری محاسبه می‌شود که می‌تواند سودآوری پروژه تجاری را به شدت تحت تأثیر قرار دهد.23

چالش‌های مدیریتی و لزوم همکاری با شرکت‌های فورواردری معتبر

عملیات ریلی در مسیر خواف – هرات نیازمند تخصص فنی بالا و هماهنگی همه‌جانبه با راه‌آهن دو کشور است.26 در این میان، نهادی تحت عنوان «کنسرسیوم توسعه ریلی افغانستان» که متشکل از ۱۵ شرکت خصوصی ایرانی و با عضویت اولیه راه‌آهن ایران شکل گرفته بود، در سال‌های اخیر فعالیت‌هایی را برای تسهیل حمل کالا آغاز کرد.27 با این حال، بروز برخی چالش‌ها و اقدام مستقل این کنسرسیوم در گسیل یک رام قطار باری از مبدا ایستگاه روزنک به سمت ایران بدون هماهنگی‌های لازم، واکنش‌های نظارتی شدیدی را برانگیخت.26

مدیریت بازرگانی خارجی راه‌آهن ایران به طور رسمی اعلام کرد که این کنسرسیوم واجد جایگاه حاکمیتی یا دولتی نبوده و عدم رعایت رویه‌های استاندارد ریلی بین‌المللی نظیر عدم دریافت موافقت اولیه راه‌آهن ترکیه برای ترانزیت واگن‌ها، فرآیندهای تجاری را با اختلال مواجه می‌کند.26 از این رو، صادرکنندگان ملزم هستند که تمامی فرآیندهای رزرو واگن، دریافت کدهای مسیر ریلی و اظهارنامه‌های خود را صرفاً از طریق شرکت‌های فورواردری ریلی بین‌المللی و معتبر که مورد تایید رسمی راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران هستند، پیگیری نمایند.26

ضوابط گمرکی و فرآیند ترخیص در مرز ریلی شمتیغ

مرز ریلی شمتیغ به عنوان یکی از پنج گمرک مرزی فعال در استان خراسان رضوی، به صورت تخصصی برای تردد و ارزیابی محموله‌های قطار طراحی شده است.1 این نقطه مرزی فاقد کد بین‌المللی عمومی بوده و کلیه فعالیت‌های آن تحت نظارت گمرک رسمی و تخصصی ریلی صورت می‌پذیرد.20

فرآیند گام‌به‌گام تشریفات گمرکی در مرز شمتیغ

فرآیند ترخیص کالا برای صادرات ریلی دارای یک ساختار قانونی منظم و الکترونیک است.29 پس از اینکه محموله تجاری از کارخانه تولیدی به ایستگاه بارگیری راه‌آهن منتقل گردید، اولین مرحله گمرکی با ورود اطلاعات به سامانه جامع امور گمرکی (EPL) جهت اظهار کالا آغاز می‌شود.29 اسناد بارگذاری‌شده شامل فاکتور فروش، پکینگ لیست و گواهی مبدأ در این سیستم ثبت شده و کد کوتاژ اظهارنامه صادر می‌گردد.30

در گام بعدی، سیستم ارزیابی گمرک بر اساس فاکتورهای ریسک، اظهارنامه را در یکی از سه مسیر سبز (بررسی اجمالی اسناد)، زرد (بررسی دقیق اسناد توسط کارشناس گمرک) یا قرمز (نیاز به ارزیابی فیزیکی کالا، نمونه‌برداری و ارسال به آزمایشگاه یا قرنطینه) قرار می‌دهد.29 پس از تأیید نهایی ارزش گمرکی و بررسی تعرفه‌ها توسط کارشناسان، صادرکننده باید نسبت به تسویه کلیه هزینه‌های گمرکی اقدام کند تا سند ترخیص یا پروانه سبز گمرکی صادر شود.29 در نهایت، با ارائه قبوض انبار و پرداخت عوارض، گمرک مجوز بارگیری محموله روی واگن‌های باری و خروج قطار از مرز شمتیغ را صادر خواهد کرد.29

تاییدیه و مجوزهای قانونی لازم برای حمل ریلی

یکی از ضوابط بسیار سخت‌گیرانه در صادرات ریلی، دریافت مجوزهای موازی از سازمان‌های ناظر بر ترابری ریلی است.21 بازرگانان علاوه بر پروانه صادراتی گمرک، باید مجوز حمل‌ونقل ریلی را به طور جداگانه از سازمان حمل‌ونقل ریلی جمهوری اسلامی ایران و همچنین تاییدیه نهایی خروج را از خانه گمرک ایران دریافت نمایند.21 عدم انطباق کدهای تعرفه گمرکی اعلامی در اسناد ریلی با محتوای واگن‌ها می‌تواند منجر به توقف قطار در مرز و پیگرد تحت عنوان قاچاق گمرکی بر اساس ماده ۱۱۳ قانون امور گمرکی شود.29 همچنین، در صورت حمل مواد غذایی و کشاورزی، اخذ گواهی بهداشت و تاییدیه قرنطینه نباتی و دامی پیش از بارگیری در واگن‌ها الزامی است.28

مبنای محاسبات گمرکی و مالیات بر ارزش افزوده

ارزش گمرکی کالا بر پایه ارزش سیف (CIF) به ریال محاسبه می‌شود.33 برای تبدیل ارزهای خارجی به ریال، گمرک ایران از نرخ رسمی ارز گمرکی اعلام‌شده توسط بانک مرکزی (به عنوان مثال نرخ پایه‌ای ۴۰۰,۰۰۰ ریال به ازای هر دلار) استفاده می‌کند.33 عوارض ورودی کالاها شامل دو بخش حقوق گمرکی (که معمولاً معادل ۴ درصد ارزش سیف کالا است) و سود بازرگانی متغیر بر اساس نوع کالا است.33 علاوه بر حقوق ورودی، مالیات بر ارزش افزوده (VAT) نیز به کالاهای مشمول تعلق می‌گیرد که طبق مقررات سال ۱۴۰۴ نرخ آن ۹ الی ۱۰ درصد تعیین شده است و مبنای محاسبه آن، مجموع ارزش سیف کالا به اضافه حقوق ورودی و سود بازرگانی خواهد بود.33

مدارک قانونی و الزامات اسنادی برای صادرات ریلی

تنظیم دقیق اسناد بازرگانی، ضامن امنیت سرمایه و سرعت بخشیدن به ترخیص کالا در گمرکات مبدا و مقصد است.29 نقص در هر یک از این مدارک می‌تواند باعث توقف طولانی واگن‌ها و تحمیل خسارت‌های سنگین مالی شود.23

اهمیت بارنامه بین‌المللی SMGS در مسیر ریلی شرق

در حمل‌ونقل ریلی بین‌المللی دو نوع بارنامه استاندارد شامل CIM و SMGS وجود دارد که تفاوت اصلی آن‌ها در قلمرو جغرافیایی تحت پوشش است.36 در حالی که بارنامه CIM عمدتاً در کشورهای اروپای غربی کاربرد دارد، بارنامه بین‌المللی ریلی SMGS بر اساس مقررات سازمان همکاری راه‌آهن‌ها (OSJD) طراحی شده و در ترافیک ریلی کشورهای اروپای شرقی، آسیای میانه و کشورهای همسایه شرقی ایران نظیر افغانستان معتبر است.36

فرستنده کالا موظف است این بارنامه پنج‌نسخه‌ای را به زبان رسمی راه‌آهن‌های عضو (روسی یا چینی) علاوه بر نسخه زبان مبدا تنظیم کند.36 بارنامه SMGS حاوی اطلاعات فنی بسیار دقیقی شامل مشخصات کامل فرستنده و گیرنده، کدهای تخصصی ایستگاه مبدا و مقصد، توصیف دقیق کالا، وزن حقیقی جنس، علائم بسته‌ها، مشخصات واگن‌های عمومی یا خصوصی و فهرست تفصیلی مدارک ضمیمه مورد نیاز گمرک است.36 این سند به عنوان قرارداد رسمی حمل تلقی شده و ممهور شدن آن به مهر ایستگاه مبدا، به معنای پذیرش رسمی مسئولیت بار توسط راه‌آهن است.36

چک‌لیست مدارک مورد نیاز صادرات ریلی به افغانستان

برای ارسال کالا از طریق خط خواف – هرات، صادرکنندگان باید مدارک عمومی و اختصاصی زیر را تهیه کرده و همراه بارنامه ریلی ارائه نمایند 29:

  • کارت بازرگانی معتبر صادرکننده جهت احراز هویت در سیستم کدینگ گمرک.29
  • فاکتور تجاری رسمی صادرشده مطابق با پروفرما که مشخصات دقیق کالا و ارزش کل آن را نشان می‌دهد.31
  • پکینگ لیست یا فهرست عدل‌بندی شامل جزئیات وزن خالص، ناخالص و نحوه بسته‌بندی محموله.31
  • گواهی مبدأ رسمی صادرشده از سوی اتاق بازرگانی ایران.29
  • بیمه‌نامه بین‌المللی معتبر جهت پوشش خطرات و حوادث احتمالی ریلی در طول مسیر.29
  • اظهارنامه صادراتی تاییدشده در سامانه EPL گمرک.29
  • گواهی‌های تخصصی شامل گواهی استاندارد برای کالاهای مشمول استاندارد اجباری، گواهی بهداشت برای اقلام غذایی و شناسنامه رسمی برای محصولات خاص.31
  • وکالت‌نامه رسمی در صورتی که تشریفات گمرکی توسط حق‌العمل‌کار مجاز گمرک انجام می‌شود.31

قوانین تعرفه‌ای واردات به افغانستان

آشنایی صادرکنندگان با قوانین گمرکی کشور مقصد، نقشی کلیدی در بازاریابی و قیمت‌گذاری کالا دارد.41 گمرک افغانستان تعرفه‌های متفاوتی را برای کالاهای ورودی اعمال می‌کند.41 به عنوان نمونه، تعرفه گمرکی واردات مواد اولیه کارخانجات به افغانستان ۲.۵ درصد و روغن‌های خوراکی ۳.۵ درصد تعیین شده است که نرخ‌های پایینی به شمار می‌روند.41 در مقابل، برای حمایت از تولیدات داخلی، تعرفه واردات پوشاک و سنگ‌های قیمتی به افغانستان معادل ۲۵ درصد ارزش کالا محاسبه می‌شود.41 همچنین واردات ماشین‌آلات صنعتی و ابزارآلات سرمایه‌گذاری با هدف توسعه زیرساخت‌های صنعتی افغانستان مشمول تعرفه صفر گمرکی است.41

نتیجه‌گیری و تحلیل راهبردی

راه‌اندازی و توسعه خط ریلی خواف – هرات گامی بلند در راستای تحقق دیپلماسی فعال لجستیکی بین ایران و افغانستان است.1 این مسیر مواصلاتی با تکیه بر ایستگاه مرزی و گمرک ریلی شمتیغ، مزایای اقتصادی بی‌سابقه‌ای را از جمله کاهش هزینه‌های ترابری تا یک‌سوم کرایه‌های جاده‌ای، افزایش سرعت انتقال بار به دلیل حذف توقف‌های طولانی‌مدت و ایمنی بالای حمل‌ونقل ریلی برای صادرکنندگان به ارمغان آورده است.1

اتصال مستقیم این خط آهن به فرودگاه و شهرک صنعتی هرات در آینده نزدیک، ظرفیت نهایی این مسیر را به ۶ میلیون تن کالا در سال خواهد رساند.6 بازرگانان هوشمند و فعالان ترانزیت بین‌المللی می‌توانند با بهره‌گیری به موقع از این پتانسیل ریلی، ضمن کاهش هزینه‌های صادراتی خود، سهم بازار پایداری را در بازارهای رو به رشد همسایه شرقی و کشورهای منطقه آسیای میانه به خود اختصاص دهند.7

سوالات متداول (FAQ)

۱. مرز ریلی شمتیغ کجاست و چه جایگاه قانونی در موازنه تجاری دارد؟ مرز شمتیغ در شهرستان خواف استان خراسان رضوی واقع شده است.1 این مرز بر اساس مصوبه مهرماه سال ۱۳۹۹ هیئت دولت ایران، به عنوان مرز مجاز ریلی رسمی برای ورود و خروج کالا و مسافر تعیین گردید تا بار ترافیکی سنگین مرز جاده‌ای دوغارون را کاهش دهد.1

۲. حمل ریلی کالا در مسیر ایران به هرات چه میزان صرفه‌جویی مالی به همراه دارد؟ ترابری ریلی بسیار اقتصادی‌تر از حمل جاده‌ای است.7 به عنوان نمونه، انتقال هر تن کالای تجاری به صورت جاده‌ای از بندرعباس به هرات بیش از ۱۳۰ دلار هزینه دارد، در حالی که استفاده از راه‌آهن خواف – هرات این هزینه لجستیکی را به حدود ۴۰ دلار کاهش می‌دهد.7

۳. چرا برای حمل ریلی به افغانستان از بارنامه SMGS استفاده می‌شود و چه تفاوت اساسی با بارنامه CIM دارد؟ بارنامه SMGS بر اساس قوانین سازمان همکاری راه‌آهن‌ها (OSJD) تنظیم شده و برای ترافیک ریلی در کشورهای بلوک شرق، آسیای میانه و افغانستان کاربرد دارد و به زبان‌های روسی یا چینی صادر می‌شود.36 در مقابل، بارنامه CIM مخصوص کشورهای اروپای غربی بوده و به زبان‌های انگلیسی، فرانسوی یا آلمانی تنظیم می‌گردد.36

۴. جریمه دموراژ یا حق توقف واگن‌های باری بابت تأخیر در بارگیری و تخلیه چقدر است؟ مهلت استاندارد مجاز برای عملیات بارگیری یا تخلیه کالا ۴۸ ساعت است.23 در صورت عدم انجام فرآیند در این زمان، جریمه خواب واگن‌های باری بخش خصوصی برای سه شب اول، شبی ۹۰۰ هزار تومان به ازای هر واگن محاسبه شده و پس از آن با نرخ‌های تصاعدی افزایش می‌یابد.23

۵. آخرین وضعیت فیزیکی و زمان اتصال راه‌آهن خواف – هرات به شهرک صنعتی هرات چیست؟ سه قطعه اول این راه‌آهن تا ایستگاه روزنک کاملاً فعال هستند.2 فاز اول قطعه چهارم به طول ۴۳ کیلومتر بیش از ۹۸ درصد پیشرفت فیزیکی دارد.10 کار ساخت فاز دوم قطعه چهارم به طول ۴۷ کیلومتر جهت اتصال مستقیم خط ریلی به شهرک صنعتی و فرودگاه هرات با بودجه‌ای ۵۴ میلیون دلاری از اواخر سال ۱۴۰۴ آغاز شده و فرآیند تکمیل آن ۲۴ ماه به طول خواهد انجامید.7

حمل ریلی بار به افغانستان

منابع

  1. تصویب ایجاد مرز گمرکی جدید خراسان رضوی, accessed on June 12, 2026, https://www.iribnews.ir/fa/amp/news/2860915
  2. خط ریلی خواف ـ هرات، بیایید افغانستان را به اروپا متصل کنیم – تحلیل روز, accessed on June 12, 2026, https://tahlilroz.com/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C/khaf-herat-railway-line/
  3. تعیین راه مجاز گمرکی در نقطه شمتیغ ایران و شمتیغ افغانستان – پایگاه اطلاع رسانی دولت, accessed on June 12, 2026, https://dolat.ir/detail/348969/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%B7%D9%87-%D8%B4%D9%85%D8%AA%DB%8C%D8%BA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D9%85%D8%AA%DB%8C%D8%BA-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86
  4. قیمت باربری از ایران به افغانستان – حمل و نقل بین المللی اجاقی, accessed on June 12, 2026, https://ojaghitrade.com/freight-price-from-iran-to-afghanistan/
  5. تسریع در راه‌اندازی گمرک خواف با هدف توسعه ترانزیت ایران و افغانستان – تین نیوز, accessed on June 12, 2026, https://www.tinn.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%DB%8C%D9%84%DB%8C-29/290944-%D8%AA%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%81-%D8%A8%D8%A7-%D9%87%D8%AF%D9%81-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86
  6. خط راه‌آهن خواف-هرات – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, accessed on June 12, 2026, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B7_%D8%B1%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D9%87%D9%86_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%81-%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA
  7. کار عملی فاز دوم قطعه چهارم خط آهن خواف – هرات به طول ۴۷ کیلومتر آغاز شد – وزارت فواید عامه, accessed on June 12, 2026, https://mopw.gov.af/dr/%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%87-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85-%D8%AE%D8%B7-%D8%A2%D9%87%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%81-%E2%80%93-%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%B7%D9%88%D9%84-%DB%B4%DB%B7-%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%B1-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%AF
  8. کار فاز چهارم خط آهن هرات‌ – خواف به زودی آغاز می‌شود – خبرگزاری دید, accessed on June 12, 2026, https://didpress.com/37441/
  9. تعیین نقطه شمتیغ ایران و شمتیغ افغانستان به عنوان مرز مجاز ریلی جهت ورود و خروج کالا و مسافر به کشور با اصلاحات و الحاقات بعدی – سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران, accessed on June 12, 2026, https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=1597065471881960518
  10. خط آهن خواف – هرات؛ کار ساخت فاز اول قطعه چهارم ۸۷ درصد تکمیل شده است …, accessed on June 12, 2026, https://af.shafaqna.com/FA/631250
  11. زیرساخت‌های مسافربری روزنک در مسیر ریلی هرات – خواف به زودی افتتاح می‌شود | خبرگزاری وطن 24 ، منشوری از آگاهی ها, accessed on June 12, 2026, https://watan24.com/%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%DB%8C/
  12. Afghanistan Nears Completion of Key Khaf–Herat Railway Project …, accessed on June 12, 2026, https://tolonews.com/index.php/business-198255
  13. راه آهن مسافربری خواف- هرات آماده بهره‌برداری است – ایراف, accessed on June 12, 2026, https://iraf.ir/47806/economy/%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A2%D9%87%D9%86-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%81-%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%87/
  14. در مورد خط آهن هرات – خواف؛ خط ریلی که احیاء کننده جاده ابریشم است | خبرگزاری وطن 24, accessed on June 12, 2026, https://watan24.com/%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AE%D8%B7-%D8%A2%D9%87%D9%86-%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%9B-%D8%AE%D8%B7-%D8%B1%DB%8C%D9%84%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A7%D8%AD/
  15. Railway Freight Through Afghanistan’s Four Main Borders Rises 39.1% in a Year, Taliban Says – KT, accessed on June 12, 2026, https://thekabultribune.com/en/0007947
  16. حمل کالا به افغانستان در مسیر ریلی خواف -هرات ۱۰ برابر شد – ایرنا, accessed on June 12, 2026, https://www.irna.ir/news/86054764/%D8%AD%D9%85%D9%84-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%81-%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DB%B1%DB%B0-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%B4%D8%AF
  17. Imports From Iran via Khaf–Herat Railway Increase Fivefold, Says Taliban, accessed on June 12, 2026, https://www.afintl.com/en/202511026066
  18. Transfer of goods via Khaf–Herat railway continues normally: IEA – Pajhwok Afghan News, accessed on June 12, 2026, https://pajhwok.com/2026/03/06/transfer-of-goods-via-khaf-herat-railway-continues-normally-iea/
  19. Mujahid: Trade with Iran through Khaf–Herat railway operating normally | Ariana News, accessed on June 12, 2026, https://www.ariananews.af/mujahid-trade-with-iran-through-khaf-herat-railway-operating-normally/
  20. گمرک شمتیغ خواف – ایران ایمپکس, accessed on June 12, 2026, https://iranimpex.com/customs/%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9-%D8%B4%D9%85%D8%AA%DB%8C%D8%BA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%81/
  21. حمل و نقل ریلی نوعی از حمل و نقل میباشد که توسط قطار انجام شده و بار شما توسط واگنِ قطار از, accessed on June 12, 2026, https://brt.co.ir/%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%88-%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%B1%DB%8C%D9%84%DB%8C/
  22. اجاره واگن باری [هزینه اجاره واگن] – بازرگانی اجاقی, accessed on June 12, 2026, https://ojaghitrade.com/cargo-wagon-rental/
  23. اجاره واگن باری – قیمت و شرایط, accessed on June 12, 2026, https://shahantejarat.com/freight-wagon-rental/
  24. اعلام نرخ پایه کارشناسی حق مالکانه انواع واگن‌ های باری – تین نیوز, accessed on June 12, 2026, https://www.tinn.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%85%D9%86-%D8%B5%D9%86%D9%81%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%DB%8C%D9%84%DB%8C-31/245522-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%86%D8%B1%D8%AE-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AD%D9%82-%D9%85%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D9%88%D8%A7%DA%AF%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%8C
  25. برحسب ریال ( تعرفه بهره برداری راه آهن بصورت نقدی 1, accessed on June 12, 2026, https://sepahran.com/wp-content/uploads/2021/01/%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%87-%DA%A9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D8%B1%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE.pdf
  26. کنسرسیوم توسعه ریلی افغانستان، متشکل از چند شرکت خصوصی ایرانی است! – تین نیوز, accessed on June 12, 2026, https://www.tinn.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A2%D9%87%D9%86-30/271902-%DA%A9%D9%86%D8%B3%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%85-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D8%B1%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AA%D8%B4%DA%A9%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA
  27. کنسرسیوم ریلی افغانستان کاملا ایرانی است/ بیانیه راه‌آهن ایران غیرحرفه‌ای بود – ایلنا, accessed on June 12, 2026, https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/1519537-%DA%A9%D9%86%D8%B3%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%85-%D8%B1%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A2%D9%87%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%B1%D9%81%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF
  28. حمل و نقل ریلی و باربری ریلی بارمان ترابر – استعلام قیمت حمل با قطار به صورت آنلاین 09120503120 – barman tarabar, accessed on June 12, 2026, https://barmantarabar.com/fa/%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%88-%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%B1%DB%8C%D9%84%DB%8C/
  29. حمل و نقل ریلی در سرخس؛ مهم‌ترین کریدور ریلی ایران – سپهران, accessed on June 12, 2026, https://sepahran.com/rail-transport-in-sarkhes/
  30. 10 نکته چگونگی ترخیص کالا از گمرک – نحوه ترخیص کالا و قوانین آن – آکادمی باسکول, accessed on June 12, 2026, https://blog.buskool.com/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9/
  31. مراحل ترخیص کالا از گمرک{ به صورت قدم به قدم} | شرکت آوند حیات, accessed on June 12, 2026, https://avandhayat.com/%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7/
  32. قوانین امور گمرکی بخش هشتم – شرکت دیده بان ترخیص, accessed on June 12, 2026, https://importdtc.com/laws-of-customs-affairs-part-5/
  33. نحوه محاسبه هزینه ترخیص کالا از گمرک در سال ۱۴۰۵ + فرمول و مثال عملی, accessed on June 12, 2026, https://ntsteam.com/how-to-calculate-customs-clearance-costs/
  34. همه چیز درباره قوانین ۱۴۰۴ گمرک برای کالاهای همراه مسافر | لست‌سکند, accessed on June 12, 2026, https://lastsecond.ir/blog/3787-iran-cargo-rules
  35. مدارک لازم برای صادرات | چک لیست کامل، بدون پیچیدگی و دردسر – طلوع بین الملل سام, accessed on June 12, 2026, https://tbsam.com/goods-export-documents/
  36. بارنامه CIM و تفاوت آن با SMGS – ویرگول, accessed on June 12, 2026, https://virgool.io/@m_54314494/%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-cim-%D9%88-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%A7-smgs-qrjj6wkarb04
  37. بارنامه CIM چیست؟ – حمل و نقل بین المللی – شاهان تجارت, accessed on June 12, 2026, https://shahantejarat.com/what-is-a-cim-bill-of-lading/
  38. موافقت نامه حمل و نقل بار در ترافیک بین المللی ریلی ( SMGS ), accessed on June 12, 2026, https://ixport.ir/wp-content/uploads/2022/03/%D9%85%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%82%D8%AA%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AD%D9%85%D9%84-%D9%88-%D9%86%D9%82%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B1.pdf
  39. الزامات لازم هنگام صدور بارنامه کالاهای خطرناک ریلی, accessed on June 12, 2026, https://nhsabz.blogfa.com/post/37
  40. قوانین ترخیص کالا از گمرک در ایران – رسمیو, accessed on June 12, 2026, https://rasmio.com/blog/customs-clearance-rules-iran/
  41. حمل بار و صادرات به افغانستان [ بهترین کالاهای صادراتی ] – PSP Express, accessed on June 12, 2026, https://pspexpress.com/fa/export-to-afghanistan/
  42. تعریف ترخیص ریلی کالا در گمرک – شرکت نمایندگی کشتیرانی ستاره آبی دریا, accessed on June 12, 2026, https://bslshipping.com/%D8%AA%D8%B9%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%AA%D8%B1%D8%AE%DB%8C%D8%B5-%D8%B1%DB%8C%D9%84%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%85%D8%B1%DA%A9/
  43. ۴۲۰۰ میلیارد ریال برای ساخت راه آهن خواف – هرات هزینه شد – کانون کارآفرینان خراسان رضوی, accessed on June 12, 2026, https://karafarinkh.ir/%DB%B4%DB%B2%DB%B0%DB%B0-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A2%D9%87%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%A7/