الزامات صادرات مواد غذایی به امارات

فهرست مطالب

مقدمه

امارات متحده عربی (UAE) به عنوان یکی از بزرگترین مراکز تجارت مجدد (Re-export Hub) در خاورمیانه و در عین حال بازاری که بیش از ۹۰ درصد نیازهای غذایی خود را از طریق واردات تأمین می‌کند ¹، دارای سیستمی پیچیده و در عین حال سختگیرانه برای کنترل کیفیت و ایمنی مواد غذایی است. موفقیت در صادرات به این بازار مستلزم انطباق کامل و بدون نقص با مقررات فدرال و محلی، به‌ویژه در مورد محصولات حساس مانند پسته و زعفران است.

این گزارش تحلیلی، با بررسی الزامات صادرات مواد غذایی به امارات شامل ساختار نظارتی امارات، فرآیندهای اجباری ثبت محصول، الزامات فنی برچسب‌گذاری و استانداردهای کیفی تخصصی (مانند حدود مجاز آفلاتوکسین و اصالت زعفران) را بر اساس منابع معتبر بین‌المللی و منطقه‌ای بررسی می‌کند.

بخش اول: ساختار رگولاتوری غذا در امارات و چارچوب حقوقی واردات

۱.۱. نقش امارات و مراجع اصلی نظارتی

سیستم نظارتی غذایی امارات یک ساختار دومرحله‌ای را شامل می‌شود: تنظیم استانداردها در سطح منطقه و فدرال، و اجرای بوروکراتیک آن در سطح شهرداری‌های اصلی. در این چارچوب، چندین مرجع کلیدی فعالیت می‌کنند:

شهرداری دبی (Dubai Municipality – DM): شهرداری دبی به عنوان نهاد اصلی نظارتی در مهم‌ترین دروازه تجاری امارات، نقش «دروازه‌بان» را ایفا می‌کند.² این سازمان مسئول اجرای مقررات ایمنی مواد غذایی، نظارت بر محصولات فروخته شده در امارت و مدیریت فرآیند اجباری ثبت محصول از طریق سامانه FIRS (Food Import and Re-export System) است. موفقیت صادرکنندگان به امارات مستقیماً به تسلط بر پورتال FIRS و رعایت دستورالعمل‌های کیفیت دبی بستگی دارد.⁴
نهادهای فدرال و استانداردسازی (ESMA/MoCCAE): این مراجع مسئول تعریف استانداردهای ملی امارات هستند که به طور گسترده‌ای از استانداردهای منطقه‌ای تبعیت می‌کنند.
سازمان استانداردسازی خلیج فارس (GSO): استانداردهای GSO توسط تیم‌های تخصصی توسعه می‌یابند ⁵ و به طور فزاینده‌ای در امارات به عنوان آیین‌نامه‌های فنی اجباری به اجرا در می‌آیند. این استانداردها مرجع اصلی برای کیفیت، سلامت، و برچسب‌گذاری مواد غذایی پیش‌بسته‌بندی‌شده هستند.⁶

۱.۲. اهمیت استانداردهای GSO در صادرات

در چارچوب حقوقی امارات، استانداردهای GSO نه صرفاً دستورالعمل‌های پیشنهادی، بلکه حکم «آیین‌نامه فنی اجباری» (Mandatory Technical Regulation) را دارند. این استانداردها، از جمله GSO 9:2017 برای برچسب‌گذاری ⁶ و GSO ISO 3632-1:2014 برای زعفران ⁷، باید بدون هیچ انحرافی رعایت شوند. عدم رعایت این الزامات فنی، یکی از موانع کلیدی فنی برای تجارت (TBT) و دلیل اصلی رد محموله‌ها در گمرک مقصد است.⁸

۱.۳. الزامات ساختاری برای صادرکننده و نماینده محلی

برای اینکه محصول خارجی اجازه فروش در امارات را کسب کند، معمولاً به یک «نماینده قانونی محلی» یا Distributor of Record نیاز دارد.⁹ این نهاد محلی که باید دارای مجوز تجاری معتبر با فعالیت مرتبط با غذا باشد ³، مسئولیت ثبت محصول در DM، به‌روزرسانی اطلاعات، و پاسخگویی به نهادهای نظارتی امارات را بر عهده دارد.⁹

تحلیل فرآیند ورود به بازار نشان می‌دهد که لزوم نماینده محلی یک مانع غیرتعرفه‌ای ساختاری ایجاد می‌کند. این بدان معناست که صادرکننده ایرانی یا باید شرکت خود را در امارات ثبت کند (Mainland یا Free Zone) یا باید با یک نماینده محلی قرارداد رسمی منعقد نماید تا این نماینده مسئولیت مراحل قانونی را بپذیرد.¹⁰ عدم وجود این نماینده مجاز محلی، به عنوان یکی از دلایل رایج رد محموله یا عدم پیشرفت در فرآیند گواهینامه در DM ذکر شده است.⁸ بنابراین، کنترل فرآیند صادرات وابسته به انطباق و صحت کارکرد شریک اماراتی است، که یک ریسک تجاری و عملیاتی حیاتی برای صادرکنندگان محسوب می‌شود.

بخش دوم: فرایند اجباری ثبت محصول (Product Registration) و FIRS

۲.۱. الزامات قبل از فروش: سیستم FIRS

ثبت محصول در دبی، یک فرآیند رسمی است که در آن واردکنندگان، توزیع‌کنندگان یا تولیدکنندگان، اطلاعات دقیقی در مورد محصولات خود به شهرداری دبی ارائه می‌دهند. این اطلاعات شامل مشخصات محصول، ترکیب، برچسب‌گذاری، و داده‌های ایمنی است.²

FIRS (Food Import and Re-export System): این سیستم، ابزار اصلی شهرداری دبی برای اطمینان از مطابقت محصول با استانداردهای ایمنی، برچسب‌گذاری و مقررات طول عمر امارات است.³ ثبت محصول در FIRS یک الزام قانونی اجباری برای هر محصول غذایی است که قرار است وارد، بازاریابی یا فروخته شود.³

پیامدهای عدم ثبت: محصولات ثبت‌نشده مجاز به ورود در بنادر و گمرکات امارات نیستند و می‌توانند با رد شدن محموله یا پرداخت جریمه‌های سنگین مواجه شوند.³ این موضوع اهمیت حیاتی تکمیل فرآیند ثبت پیش از ارسال محموله را برجسته می‌سازد.

۲.۲. مراحل گام‌به‌گام ثبت محصول در FIRS

فرآیند ثبت محصول، اگرچه بوروکراتیک، اما ساختاریافته است:

ثبت شرکت و ایجاد حساب در پورتال DM: ابتدا شرکت واردکننده باید دارای مجوز تجاری معتبر (شامل فعالیت‌های مرتبط با غذا) باشد و در پورتال شهرداری دبی ثبت‌نام کند.³
دسترسی به سیستم FIRS: پس از تأیید ثبت شرکت، دسترسی به سیستم FIRS فراهم می‌شود.
آماده‌سازی مدارک: برای هر واحد انبارداری (SKU)، باید یک «پوشه مدارک تمیز» شامل اطلاعات دقیق و فنی محصول ایجاد شود.⁹
ایجاد درخواست آنلاین: درخواست آنلاین در سیستم FIRS ثبت شده، اطلاعات محصول شامل فرمول/رسپی ساده، ترکیبات، و جزئیات برچسب بارگذاری می‌شود.⁴
بررسی و اخذ تأییدیه: درخواست توسط تیم‌های نظارتی بررسی می‌شود و در صورت انطباق کامل محصول با دستورالعمل کیفیت دبی، تأییدیه فروش صادر می‌گردد.⁴

۲.۳. چک‌لیست کامل مدارک مورد نیاز

ارائه مدارک کامل و سازمان‌یافته، به‌ویژه با توجه به حساسیت محصولات غذایی بر روی برچسب و ترکیبات ⁹، سرعت تأیید در FIRS را تضمین می‌کند.

مدرک/اطلاعات	توضیحات انطباق	منبع
مجوز تجاری (Trade License)	باید شامل فعالیت مرتبط با واردات یا توزیع غذا باشد.	³
تصویر برچسب محصول (Label Artwork)	باید شامل محتوای عربی/انگلیسی مطابق با GSO 9:2017 باشد.	³
فهرست ترکیبات (Ingredient List)	فهرست کامل با ترتیب نزولی وزن، شامل افزودنی‌ها (E-Numbers) و آلرژن‌ها.	³
گواهی مبدأ (Certificate of Origin)	اثبات قانونی کشور سازنده.	⁹
گواهی سلامت (Health Certificate)	صادر شده توسط مرجع بهداشتی کشور صادرکننده.	¹⁰
گواهی حلال (Halal Certificate)	الزامی برای محصولات گوشتی؛ توصیه شده برای سایر مواد غذایی.	³
اطلاعات تغذیه‌ای	ضروری در صورت درج ادعاهای تغذیه‌ای.	⁶
بارکد محصول	جزئیات بارکد محصول.	¹¹

۲.۴. دلایل رایج رد گواهینامه و محموله

فرآیند ثبت محصول ارزیابی ریسک محصول (Product Risk Assessment) توسط DM است. عدم انطباق با مقررات می‌تواند منجر به رد شدن گواهینامه یا محموله شود.⁸ دلایل اصلی شکست عبارتند از:

عدم انطباق با استانداردهای GSO/UAE.⁸
برچسب‌گذاری نادرست، فاقد اطلاعات مورد نیاز یا استفاده از زبان اشتباه.⁸
عدم موفقیت محصول در آزمایش‌های اجباری (مانند آزمایش میکروبی یا شیمیایی).⁸
مشکلات در مدارک تجاری یا فقدان نماینده محلی مجاز برای ثبت.⁸

هرگونه نقص کوچک در مدارک یا برچسب‌گذاری باعث کندی یا رد شدن در FIRS می‌شود، که نهایتاً منجر به هزینه‌های مالی سنگین و تأخیر در بازاریابی محصول می‌شود.¹⁰

بخش سوم: انطباق با الزامات حیاتی بسته‌بندی و برچسب‌گذاری

الزامات بسته‌بندی و برچسب‌گذاری در امارات بر اساس استاندارد منطقه‌ای GSO 9:2017 تعیین شده و برای جلوگیری از فریب مصرف‌کننده و تضمین شفافیت، اجرای آن اجباری است.

۳.۱. استاندارد مرجع و اجبار زبان عربی

استاندارد مرجع اصلی، UAE.S GSO 9:2017 تحت عنوان “برچسب‌گذاری مواد غذایی از پیش بسته‌بندی شده” است که اجرای آن به عنوان یک آیین‌نامه فنی اجباری، لازم‌الاجراست.⁶

الزام زبان: برچسب‌ها باید فقط به زبان عربی یا ترکیبی از عربی و انگلیسی باشند.⁴ مقامات امارات استفاده از استیکر عربی را که روی بسته‌بندی چسبانده می‌شود، پذیرفته‌اند، اما یک شرط حیاتی وجود دارد: محتوای استیکر عربی باید دقیقاً با محتوای زبان‌های دیگر مطابقت داشته باشد.⁴ همچنین، همه برچسب‌ها باید قبل از استفاده توسط مقامات امارات تأیید شوند.⁶

۳.۲. محتوای اجباری برچسب (بر اساس GSO 9:2017)

حداقل اطلاعات مورد نیاز بر روی برچسب غذایی در امارات عبارتند از ⁴:

نام محصول و برند.
فهرست مواد تشکیل‌دهنده: این فهرست باید به ترتیب نزولی بر اساس وزن یا حجم مرتب شود. همچنین لازم است آلرژن‌ها و افزودنی‌ها (با نام فنی یا شماره E) مشخص شوند.³
کشور مبدأ و جزئیات سازنده.
وزن خالص یا حجم و شماره بچ/لات.
شرایط نگهداری و دستورالعمل استفاده (در صورت لزوم).
اطلاعات تغذیه‌ای.

تضمین اینکه ترجمه عربی، به‌ویژه در مورد ترتیب نزولی مواد تشکیل‌دهنده، دقیقاً با متن انگلیسی مطابقت داشته باشد، یک چالش عملیاتی بزرگ برای صادرکنندگان است. کوچکترین تفاوت می‌تواند منجر به رد شدن لیبل در DM و الزام به برچسب‌گذاری مجدد (که هزینه‌بر است) شود.⁶

۳.۳. الزامات تاریخ‌گذاری (تولید و انقضا)

الزامات تاریخ‌گذاری باید به دقت رعایت شوند، و تنها یک سری تاریخ انقضا مجاز است ⁶:

محصولات با ماندگاری ۳ ماه یا کمتر: تاریخ باید به ترتیب روز / ماه / سال چاپ شود.
محصولات با ماندگاری بیش از ۳ ماه: می‌توانند به فرمت روز / ماه / سال یا ماه / سال چاپ شوند. در فرمت ماه/سال، آخرین روز ماه به عنوان تاریخ انقضا در نظر گرفته خواهد شد.⁶

بخش چهارم: پروتکل‌های تخصصی انطباق محصول (پسته و زعفران)

۴.۱. پسته (Pistachios): کنترل آلایندگی آفلاتوکسین

پسته، به عنوان یک خشکبار، به دلیل پتانسیل آلودگی به سموم قارچی (مایکوتوکسین‌ها)، به‌ویژه آفلاتوکسین (Aflatoxin B1 و Aflatoxin Total)، تحت سختگیرانه‌ترین نظارت‌های ایمنی مواد غذایی قرار دارد.¹²

استاندارد امارات/GCC برای آفلاتوکسین

استانداردهای ایمنی غذایی امارات بر اساس مقررات GSO و مقایسه با سختگیرانه‌ترین استانداردهای بین‌المللی (مانند اتحادیه اروپا) تدوین شده است. بر اساس مقررات GCC، حد مجاز برای آفلاتوکسین کل (AFT Total) در آجیل آماده مصرف (Ready to Eat) به طور معمول ۱۰ میکروگرم بر کیلوگرم ($\mu g/kg$) یا ۱۰ ppb است.¹⁴ این حد، سختگیرانه‌تر از استاندارد عمومی کدکس غذایی (۱۵ ppb) است.¹⁴

مدیریت ریسک آفلاتوکسین: مشاهده مقادیر غیرمجاز آفلاتوکسین در پسته صادراتی ایران به بازارهای دیگر ¹²، ریسک بوروکراتیک داخلی را افزایش داده است، تا حدی که سازمان استاندارد ایران مجبور شده در صورت تداوم تخلفات، ارزیابی آفلاتوکسین را برای تمامی پسته های صادراتی اجباری نماید.¹² صادرکنندگان باید سرمایه‌گذاری در سیستم‌های ایمنی مانند HACCP/FSSC 22000 را انجام دهند تا فرآیندهای کنترل و کاهش این بقایا را از مزرعه تا فرآوری تضمین کنند.¹⁵

کنترل بقایای آفت‌کش‌ها (MRLs)

علاوه بر آفلاتوکسین، کنترل باقیمانده آفت‌کش‌ها (Pesticide Residues) در محدوده مجاز (MRLs) و فلزات سنگین (مانند سرب و کادمیوم) در سطوح بسیار پایین ضروری است.¹⁵ استانداردهای MRL امارات نیز معمولاً بسیار پایین هستند. صادرکنندگان باید اطمینان حاصل کنند که کشاورزان طرف قرارداد صرفاً از آفت‌کش‌های مجاز استفاده می‌کنند و زمان برداشت با زمان مصرف آفت‌کش‌ها فاصله کافی داشته باشد. انجام آزمایشات دوره‌ای توسط آزمایشگاه‌های ثالث معتبر برای اثبات انطباق با MRLs و فلزات سنگین، یک مدرک کلیدی در فرآیند صادرات است.¹⁵

۴.۲. زعفران (Saffron): الزامات کیفی و اصالت

زعفران به دلیل ارزش بالای تجاری، در معرض خطر تقلب (Adulteration Risk) قرار دارد. استاندارد فنی مرجع برای صادرات زعفران به امارات، GSO ISO 3632-1:2014 است.⁷

معیارهای انطباق با GSO 3632-1:

این استاندارد برای مشخصات فنی زعفران خشک (رشته‌ای و پودر) اعمال می‌شود ⁷ و بر اندازه‌گیری قدرت رنگ‌دهی (Crocin)، طعم (Picrocrocin) و عطر (Safranal) تأکید دارد.¹⁷

کنترل ناخالصی و تقلب: برای جلوگیری از تقلب اقتصادی، الزامات سختگیرانه‌ای در مورد خلوص اعمال می‌شود. طبق استانداردها، بخش‌های خارجی و ناخالصی‌های زعفران (مانند رشته‌های کم‌کیفیت یا سایر اجزا) نباید از ۱۰٪ وزن کل تجاوز کند.¹⁸ کنترل اصالت و کیفیت زعفران باید بخشی از برنامه کیفیت صادرکننده باشد.

بخش پنجم: الزامات ایمنی عمومی و گواهینامه‌های حلال

۵.۱. استانداردهای مدیریت ایمنی مواد غذایی

پیاده‌سازی استانداردهای بین‌المللی مدیریت ایمنی مواد غذایی برای صادرکنندگان ایرانی که بازار امارات را هدف قرار داده‌اند، بسیار توصیه می‌شود.¹⁵ این استانداردها شامل HACCP (Hazard Analysis and Critical Control Points) و استانداردهای مدیریتی مانند ISO 22000 یا FSSC 22000 هستند.

تأثیر بر گمرک: اجرای کامل این استانداردها نشان‌دهنده تعهد صادرکننده به کنترل آلودگی‌های شیمیایی، میکروبی و فیزیکی است. در نتیجه، داشتن این گواهینامه‌های معتبر بین‌المللی می‌تواند میزان بازرسی‌های فیزیکی و نمونه‌برداری‌های تصادفی در گمرک مقصد را کاهش داده و ترخیص کالا را سریع‌تر و موفق‌تر سازد.¹⁵ در واقع، این گواهینامه‌ها اسنادی هستند که ثابت می‌کنند صادرکننده سیستم‌هایی برای کنترل مواد ممنوعه و خطرناک (مانند آفلاتوکسین و MRLs) دارد.

۵.۲. الزامات گواهینامه حلال (HALAL)

حلال به معنای مجاز بودن محصول برای مصرف جامعه مسلمانان است.¹⁹ در امارات، گواهی حلال برای محصولات با پایه گوشت یا طیور یک الزام کلیدی است.³

مزیت رقابتی حلال: برای محصولات گیاهی مانند پسته و زعفران که ذاتاً حلال هستند، اخذ گواهینامه حلال (ترجیحاً بر اساس استانداردهای SMIIC سازمان کنفرانس اسلامی) یک مزیت قوی در بازاریابی و ترخیص محسوب می‌شود.¹¹ این گواهی تضمین می‌کند که ترکیبات و فرآیند تهیه محصول از نظر اسلامی مجاز هستند و محصول عاری از هرگونه فرآورده حرام است.¹⁹ بنابراین، گواهی حلال نه فقط یک موضوع مذهبی، بلکه یک «ابزار تسهیل تجارت» در بازار امارات تلقی می‌شود.¹⁹

بخش ششم: نتیجه‌گیری و توصیه‌های راهبردی

صادرات به امارات به دلیل نقش این کشور به عنوان یک هاب جهانی، مستلزم بالاترین سطح انطباق استانداردهای بین‌المللی است. صادرکنندگان موفق، کسانی هستند که ریسک‌های فنی (آلاینده‌ها)، ساختاری (ثبت FIRS) و اسنادی (برچسب‌گذاری) را از ابتدا مدیریت می‌کنند.

۶.۱. نتیجه‌گیری تحلیلی

اولویت DM: شهرداری دبی از طریق سیستم FIRS، به عنوان عامل اجرایی اصلی بر استانداردهای GSO عمل می‌کند. عدم ثبت در این سامانه یا نقص در مدارک (به ویژه برچسب‌ها) مهمترین دلیل رد اداری است.
حساسیت کیفی بالا: برای پسته، باید حد مجاز آفلاتوکسین کل (۱۰ ppb) به عنوان هدف کیفی نهایی در نظر گرفته شود. این نیازمند کنترل کیفیت در سطح مزرعه است، زیرا کنترل بقایای آفت‌کش‌ها (MRLs) باید از آغاز فرآیند تولید توسط صادرکننده آغاز شود.¹⁵
انطباق اسنادی: مهم‌ترین مانع اسنادی، رعایت کامل استاندارد GSO 9:2017 است که نیازمند دقت بالا در ترجمه عربی و رعایت دقیق فرمت‌های تاریخ‌گذاری است.

۶.۲. توصیه‌های راهبردی برای صادرکنندگان

تأیید ساختار تجاری: ابتدا نسبت به عقد قرارداد با یک نماینده محلی معتبر (Importer of Record) اقدام شود تا فرآیند اجباری ثبت FIRS به صورت صحیح مدیریت گردد.
کنترل پیشگیرانه آفلاتوکسین و MRLs: پیش از هرگونه ارسال، از طریق آزمایشگاه‌های ثالث معتبر، محموله‌های پسته برای آفلاتوکسین (AFT Total < 10 ppb) و MRLs مورد تأیید قرار گیرند.
تأیید برچسب قبل از تولید: طراحی بسته‌بندی بر اساس GSO 9:2017 انجام شده و لیبل‌های نهایی (شامل استیکر عربی) قبل از تولید انبوه از DM تأییدیه بگیرند تا از ریسک عملیاتی در گمرک جلوگیری شود.
استفاده از گواهی‌های کیفیت: پیاده‌سازی سیستم‌های ایمنی مانند HACCP و FSSC 22000 به منظور کاهش بازرسی‌های تصادفی در گمرک و اثبات تعهد به انطباق فنی.
تمرکز بر تجارت الکترونیکی: با توجه به توسعه تجارت الکترونیکی در امارات، ثبت موفق محصول در DM (که برای فروش در پلتفرم‌های آنلاین ضروری است ⁹) می‌تواند فرصت‌های جدیدی برای برندهای ایرانی در بازار آنلاین امارات ایجاد کند.